Polska po zamachu majowym 1926-1939

19.03.2018 aktualizacja 20.03.2018

80 lat temu Polska i Litwa nawiązały stosunki dyplomatyczne

Granica polsko-litewska. 1938 r. Źródło: NAC Granica polsko-litewska. 1938 r. Źródło: NAC

19 marca 1938 r. Polska i Litwa nawiązały stosunki dyplomatyczne. Nastąpiło to w wyniku ostrego kryzysu politycznego, którego bezpośrednią przyczyną było zastrzelenie na granicy przez strażników litewskich polskiego żołnierza Korpusu Ochrony Pogranicza. 17 marca 1938 r. rząd polski wystosował wobec Kowna ultimatum, w którym jedynym żądaniem było bezwarunkowe nawiązanie stosunków dyplomatycznych. Dwa dni później ultimatum zostało przez stronę litewską przyjęte.

"Chroniczna wojna podjazdowa"

W okresie międzywojennym pomiędzy Polską a Litwą trwał stan nieustannego konfliktu, którego najważniejszym powodem było przyłączenie do Polski Wileńszczyzny.

Oba państwa nie utrzymywały ze sobą stosunków dyplomatycznych, a zamknięta granica była miejscem ciągłych incydentów.

Pomiędzy Polską i Litwą nie było komunikacji osobowej, towarowej, nie funkcjonowała poczta i łączność telefoniczna.

Prof. Piotr Łossowski oceniając relacje Warszawy i Kowna w tym okresie stwierdzał, iż „należy sprowadzić je do wzajemnego szkodzenia sobie we wszystkich dziedzinach i na wszelkie możliwe sposoby, do prowadzenia chronicznej wojny podjazdowej”.

„Stronie polskiej – pisał prof. Łossowski - chodziło o złamanie oporu Litwy i zmuszenie jej do uregulowania wzajemnych stosunków. (…) W ogóle było rzeczą charakterystyczną, że mała Litwa pochłaniała w polityce zagranicznej II Rzeczypospolitej niewspółmiernie dużo wagi i miejsca. Wynikało to z kilku przyczyn. Powodem był przede wszystkim sam konflikt, stan ciągłego napięcia na pięćsetkilometrowej granicy. Bardzo ważne dla Warszawy były względy natury zarówno politycznej, jak i wojskowej. Litwa stanowiła wielką przeszkodę, jeśli nie wręcz tamę, dla rozwinięcia aktywnej polityki nad Bałtykiem, do czego w polskim MSZ przywiązywano dużą wagę. Poza tym, gdy stosunki Polski z obydwoma wielkimi sąsiadami: Niemcami i Związkiem Radzieckim nie układały się najlepiej – takie lub inne zachowanie Litwy zyskiwało bardzo na znaczeniu”.

Ultimatum wobec Kowna

Przełom we wzajemnych relacjach nastąpił w 1938 r. i zbiegł się z wkroczeniem Wehrmachtu do Austrii.

11 marca tego roku na granicy polsko-litewskiej zastrzelony został przez strażników litewskich żołnierz KOP Stanisław Serafin. Tego typy wypadki na granicy zdarzały się wcześniej niejednokrotnie, a ich ofiarami byli zarówno Polacy jak i Litwini.

Tym razem jednak, władze polskie postanowiły wykorzystać powstały kryzys do wymuszenia na Kownie normalizacji stosunków.

MSZ wydało ostry komunikat, w którym obarczało winą za śmierć polskiego żołnierza stronę litewską, dodając, iż Kowno jest ogólnie odpowiedzialne za nienormalne stosunki pomiędzy oboma państwami.

17 marca 1938 r. rząd polski wystosował wobec Litwy 48 – godzinne ultimatum w sprawie natychmiastowego nawiązania stosunków dyplomatycznych, bez żadnych warunków wstępnych. Akredytowanie przedstawicieli w Kownie i w Warszawie miało nastąpić do 31 marca 1938 r.

W Polsce rozpoczęła się trwająca kilka dni kampania propagandowa skierowana przeciwko władzom litewskim. Na Litwie zaistniała sytuacja zaczęła wywoływać coraz większe zaniepokojenie.

W nocy z 14 na 15 marca do polskiego posła w Tallinie zgłosił się poseł litewski proponując niezwłoczne spotkanie obu stron w celu wyjaśnienia okoliczności śmierci polskiego żołnierza oraz podjęcia wspólnych działań, które miałyby w przyszłości zapobiec podobnym zdarzeniom.

W litewskim Sejmie minister spraw wewnętrznych Juliusz Čaplikas przekonywał parlamentarzystów, że strona litewska nie ponosi winy za incydent, który wydarzył się 11 marca.

Jednocześnie władze litewskie 15 marca wystosowały apel do Londynu, Paryża i Moskwy z prośbą o interwencję dyplomatyczną w obronie zagrożonej niepodległości.

16 marca na Zamku Królewskim w Warszawie doszło do spotkania najwyższych władz Rzeczypospolitej, na którym zapadły decyzje co do dalszych działań polskich wobec Litwy.

W dyskusji, obok głosów przeciwnych ostrej reakcji (prezydent Ignacy Mościcki i wicepremier Eugeniusz Kwiatkowski), były również opinie domagające się, ażeby zmusić Litwinów do uroczystego wyrzeczenia się praw wobec Wilna.

Ostatecznie przyjęto stanowisko prezentowane przez ministra spraw zagranicznych Józefa Becka, który był zwolennikiem stanowczego wystąpienia wobec Litwy, ale ograniczającego się jedynie do kwestii normalizacji stosunków.

17 marca 1938 r. rząd polski wystosował wobec Litwy 48 – godzinne ultimatum w sprawie natychmiastowego nawiązania stosunków dyplomatycznych, bez żadnych warunków wstępnych. Akredytowanie przedstawicieli w Kownie i w Warszawie miało nastąpić do 31 marca 1938 r.

W stan gotowości bojowej postawiony został garnizon wileński oraz inne jednostki stacjonujące w pobliżu granicy z Litwą.

W Polsce emocje były coraz większe. W wielu miastach organizowano manifestacje  i demonstracje pod antylitewskimi hasłami. Jedną z nich, przeprowadzoną w Warszawie, tak wspominał płk Leon Mitkiewicz, późniejszy attache wojskowy w Kownie: „ Tłum zalał całe Aleje Ujazdowskie od rogu ulicy Nowowiejskiej aż prawie do pałacu Belwederskiego. Przed budynkiem GISZ-u ustawiły się wszystkie sztandary i stanęli przywódcy tej manifestacji. Te same głośne okrzyki powtarzały się bez przerwy: „<<My chcemy Litwy!>>, <<Wodzu, prowadź nas na Kowno!”. W pewnej chwili, o zupełnym zmroku, na balkonie oświetlonym reflektorami, ukazał się marszałek Śmigły-Rydz w towarzystwie kilku oficerów, powitany uroczyście hymnem narodowym i okrzykami: <<Niech żyje nam marszałek Śmigły! (…)”.

Prof. Łossowski zwraca uwagę na to, iż manifestacje w dużym stopniu były reżyserowane i że wśród większości ich uczestników nie było rzeczywistej wrogości wobec Litwinów.

Do  poważniejszych wystąpień doszło jedynie w Wilnie, gdzie w budynkach zajmowanych przez instytucje litewskie wybijano szyby i wyłamywano drzwi. W mieście pojawiły się również antylitewskie napisy.

Nawiązanie stosunków dyplomatycznych

19 marca 1938 r. na nadzwyczajnym posiedzeniu litewskiego rządu zwołanym przez prezydenta Antanasa Smetonę podjęto decyzję o przyjęciu polskiego ultimatum. Stanowisko to poparł również dowódca armii gen. Stasys Raštikis.

Na działania władz litewskich wpływ miały również obawy przed agresją ze strony Niemiec, wywołane ruchami wojsk niemieckich, floty oraz naruszaniem litewskiej przestrzeni powietrznej przez niemieckie samoloty.

Tego samego dnia litewski Sejm podjął uchwałę aprobującą stanowisko rządu. W przemówieniu wygłoszonym przed parlamentem p.o. premiera J. Stanišauskis mówił: „W obliczu grożącego Litwie śmiertelnego niebezpieczeństwa i biorąc pod uwagę zaistniałą dezorganizację stosunków międzynarodowych, rząd zwrócił się natychmiast do zaprzyjaźnionych rządów wielkich mocarstw, wskazując im niebezpieczeństwo zagrażające pokojowi i prosząc o okazanie nam pomocy. (…) Niestety, wysiłki te nie wstrzymały ultimatum. Zostało no mimo wszystko Litwie wręczone. Przewaga sił jest po stronie polskiej, ale siła nie jest prawem. W takiej sytuacji rząd Litwy postanowił wypełnić żądania Polski, dobrze wiedząc, że społeczeństwo litewskie, jeśli zajdzie potrzeba, gotowe jest wszystkimi siłami bronić swej ojczyzny”.

Wymiana not dyplomatycznych dokonana została 19 marca 1938 r. w Tallinie. Oba rządy zapowiedziały ustanowienie swych przedstawicielstw w Warszawie i Kownie do 31 marca tegoż roku.

Mariusz Jarosiński (PAP)

Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL