Auschwitz

25.01.2010 aktualizacja 12.02.2018

Zagłada Żydów

Rodzina Żydówki słowackiej Lili Jacob - ciotka Tauba i 4 jej dzieci. Na rampie w Birkenau czekaja na selekcję. Wszyscy zostali zgladzeni 1944. Fot. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau Rodzina Żydówki słowackiej Lili Jacob - ciotka Tauba i 4 jej dzieci. Na rampie w Birkenau czekaja na selekcję. Wszyscy zostali zgladzeni 1944. Fot. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau

Żydzi stanowili największą liczbę deportowanych do niemieckiego obozu Auschwitz. Z badań historyka Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau Franciszka Pipera wynika, że w ciągu pięciu lat istnienia "fabryki śmierci" trafiło tu około 1,1 miliona Żydów, czyli około 85 procent ogólnej liczby deportowanych, którą Piper szacuje na co najmniej 1,3 miliona ludzi.

Polski Żyd Dawid Wongczewski, deportowany 20 czerwca 1940 r. z więzienia w Wiśniczu Nowym, był pierwszą śmiertelną ofiarą Auschwitz. Po ucieczce 6 lipca 1940 r. Polaka Tadeusza Wiejowskiego (nr 220), Niemcy przeprowadzili karny apel, który trwał 20 godzin. W „stójce” uczestniczyli wszyscy więźniowie obozu, 1311 osób. Wongczewski, wcześniej okrutnie katowany w więzieniu, nie przeżył apelu. Zmarł w nocy z 6 na 7 lipca.

Zapowiedzi "ostatecznego rozwiązania problemu żydowskiego" (Endloesung der Judenfrage) widoczne były w Niemczech na wiele lat przed objęciem 30 stycznia 1933 r. przez Adolfa Hitlera urzędu kanclerza Rzeszy.

Spośród 1,1 miliona przywiezionych do KL Auschwitz Żydów około 200 tys. zostało zarejestrowanych jako więźniowie. Pozostałych 900 tys. zamordowano niemal natychmiast po przyjeździe, bez wprowadzania do obozowej ewidencji. Łącznie Niemcy zgładzili w Auschwitz około 960 tys. Żydów. Przedstawiciele tego narodu stanowią około 90 procent wszystkich ofiar, którą historyk Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau Franciszek Piper szacuje na co najmniej 1,1 miliona osób.

Brytyjski historyk i publicysta Paul Johnson w "Historii Żydów” uznaje, że przełomową datą dla prób realizacji "ostatecznego rozwiązania" był 1 września 1939 r. Tego dnia został napisany na osobistym papierze listowym Hitlera rozkaz nakazujący rozpoczęcie badań naukowych usprawiedliwiających zgładzenie osób umysłowo chorych. Dokument o kryptonimie T-4 nosił cechy charakterystyczne dla całego programu ludobójstwa: przesądzał zaangażowanie SS, stosował eufemizmy, wskazywał na potrzebę zachowywania pozorów.

Według Johnsona prawdopodobnie w czerwcu 1941 r. Adolf Hitler wydał rozkaz rozpoczęcia masowej eksterminacji Żydów w obozach. Budowa maszynerii zagłady trwała całe lato i jesień 1941 r.

20 stycznia 1942 r. Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) zorganizował w willi w Wannsee na przedmieściach Berlina konferencję na temat zagłady Żydów. Jej zadaniem było potwierdzenie "ostatecznego rozwiązania" oraz koordynacja wysiłków do jego osiągnięcia. Od tego momentu wszystko, co wiązało się z realizacją "ostatecznego rozwiązania", otrzymało absolutny priorytet, nawet przed wysiłkiem wojennym.

Po konferencji w Wannsee nastąpiło przyspieszenie działań. Obóz w Bełżcu nadawał się do "użytku" już w następnym miesiącu. W marcu rozpoczęła się budowa obozu w Sobiborze. Równocześnie obozy Auschwitz, na Majdanku, w Treblince zostały przekształcane w obozy zagłady. Naziści zamierzali objąć akcją Żydów zamieszkałych w Rzeszy, krajach sojuszniczych, terenach okupowanych i neutralnych, a także w krajach koalicji antyhitlerowskiej, które planowali w przyszłości zająć.

Piper podaje, że dokładna data rozpoczęcia w KL Auschwitz masowej zagłady Żydów nie jest znana. Niektóre źródła wskazują, że pojedyncze transporty Żydów uśmiercano już jesienią 1941 r. Część badaczy przyjmuje, że masowe zabójstwa rozpoczęły się w styczniu 1942 r.

Spośród 1,1 miliona przywiezionych do KL Auschwitz Żydów około 200 tys. zostało zarejestrowanych jako więźniowie. Pozostałych 900 tys. zamordowano niemal natychmiast po przyjeździe, bez wprowadzania do obozowej ewidencji. Łącznie Niemcy zgładzili w Auschwitz około 960 tys. Żydów. Przedstawiciele tego narodu stanowią około 90 procent wszystkich ofiar, którą historyk szacuje na co najmniej 1,1 miliona osób.

Najliczniejszą grupę Żydów deportowanych do KL Auschwitz stanowili obywatele Węgier, państwa sojuszniczego Rzeszy. Od maja do lipca 1944 r. do obozu przywieziono 437 402 osoby. Wcześniej rząd węgierski, na czele którego stał Miklosz Kallay, nie akceptował żądań zorganizowania deportacji składanych przez Niemców.

Najliczniejszą grupę Żydów deportowanych do KL Auschwitz stanowili obywatele Węgier, państwa sojuszniczego Rzeszy. Od maja do lipca 1944 r. do obozu przywieziono 437 402 osoby.

Dopiero po wkroczeniu 19 marca 1944 r. na Węgry wojsk niemieckich, obaleniu Kallaya i przejęciu władzy przez Dome Sztojaya rozpoczęto wywożenie Żydów. Pod kierunkiem Niemców rozpoczęto koncentrację Żydów w gettach i obozach przejściowych. Na przełomie kwietnia i maja 1944 r. w kierunku Auschwitz wyjechały dwa pierwsze transporty liczące 3,8 tys. osób.

Organizacją transportów zajmowały się podporządkowane Niemcom służby węgierskie. Kierował nią jednak osobiście Obersturmbannfuehrer SS Adolf Eichmann, który w gestapo pełnił funkcję kierownika wydziału w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy. Był odpowiedzialny za sprawy żydowskie; organizował i nadzorował wywóz Żydów do obozów.

Eichmann po kapitulacji Niemiec uciekł do Włoch, a następnie do Argentyny, gdzie został ujęty przez wywiad izraelski. W 1962 r. został osądzony i stracony w Jerozolimie w więzieniu Ramleh.

Drugą pod względem liczebności była społeczność żydowska z terenów II Rzeczypospolitej. Franciszek Piper szacuje, że było to około 300 tys. osób. Do KL Auschwitz trafiali z gett, obozów pracy i obozów przejściowych. Większość pochodziła z ziem wcielonych do Rzeszy - Górnego Śląska, Dąbrowy Górniczej, okręgów ciechanowskiego i białostockiego oraz z Wielkopolski - około 225 tys.. Dalsze 70 tys. osób przywieziono z Generalnego Gubernatorstwa.

Historyk, profesor Czesław Madajczyk podaje, że ogółem podczas II wojny światowej zginęło około 2,7 miliona polskich Żydów, z czego około pół miliona w gettach, 200 tys. w egzekucjach i około 2 miliony w obozach zagłady. Polscy Żydzi ginęli głównie w innych obozach zagłady - Treblince, Sobiborze, Bełżcu i Chełmnie. Ogółem zginęło w nich od 1,6 miliona do 1,95 miliona Żydów.

Żydzi francuscy byli przed deportacją do KL Auschwitz gromadzeni w obozie przejściowym w Drancy. Został on założony w byłych koszarach francuskiej żandarmerii, 20 sierpnia 1941 r. Do 1 lipca 1943 r. pozostawał pod nadzorem francuskiej policji i żandarmerii, kontrolowanych przez niemieckiego dowódcę policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa na tym terenie. Przez ostatni rok kierowany był bezpośrednio przez SS.

Od założenia do wyzwolenia w sierpniu 1944 r. przez Drancy przeszło około 70 tys. Żydów, z których 65 tys. trafiło do obozów zagłady na Wschodzie, w tym 61 tys. do KL Auschwitz. Początkowo byli to Żydzi napływowi, bez obywatelstwa francuskiego, później także obywatele Francji.

Ogółem do obozów z terenów francuskich deportowano 76 tys. Żydów, w tym ponad 11 tys. dzieci. Około 69 tys. osób trafiło do KL Auschwitz, blisko 900 do Kowna, 4 tys. do Sobiboru, z których część przeniesiono następnie do Majdanka. Spośród wszystkich deportowanych przeżyło zaledwie trzy procent, około 2,5 tys. ludzi.

Żydów holenderskich władze niemieckie koncentrowały w obozie przejściowym Westerbork. W latach 1939-1941 funkcjonował tam holenderski obóz internowania dla żydowskich uchodźców z Niemiec i innych krajów. Po przejęciu go przez Niemców w latach 1942-1944 deportowano stamtąd do miejsc zagłady około 100 tys. osób, z czego 54 930 Żydów do KL Auschwitz. Ostatni transport wyruszył 3 września 1944 r. Znalazła się w nim rodzina Anny Frank, niemieckiej Żydówki. Napisany przez nią dziennik jest jednym z najważniejszych świadectw Holokaustu.

Franciszek Piper dodaje, że około 5 tys. Żydów deportowano do KL Auschwitz także poprzez obóz koncentracyjny Herzogenbusch.
   
Ogółem w KL Auschwitz Niemcy zamordowali blisko 60 tys. Żydów przywiezionych z terenu Holandii.

Z Grecji naziści deportowali do KL Auschwitz około 55 tys. Żydów. Większość trafiła tu w 1943 r. z getta w Salonikach, w których społeczność żydowska była najliczniejsza.

W 1944 r. do obozu Auschwitz przywieziono kilka tysięcy Żydów z obszarów, które do
1943 r. okupowali Włosi. Z ogólnej liczby 55 tys. około 13 tys. osób wybrano do pracy, a pozostałych 42 tys. zgładzono natychmiast po przywiezieniu w komorach gazowych KL Auschwitz II - Birkenau.

Z terenów Niemiec i Austrii w przedwojennych granicach do KL Auschwitz dotarły transporty z 23 tys. Żydów. Najwięcej osób deportowano od lipca 1942 r. do stycznia 1945 r. z Berlina - około 18 tys.

W Protektoracie Czech i Moraw Żydzi byli koncentrowani od listopada 1941 r. w getcie zorganizowanym w XVIII-wiecznej twierdzy wybudowanej w Terezinie, kilkadziesiąt kilometrów od Pragi. Od powstania getta do jego wyzwolenia 20 kwietnia 1945 r. do Terezina deportowano ponad 140 tys. Żydów z Czech, Niemiec, Austrii, Holandii, Danii, Słowacji i Węgier. W wyniku przepełnienia i katastrofalnych warunków sanitarnych w getcie zmarło ponad 33 tys. osób.

Drugą pod względem liczebności była społeczność żydowska z terenów II RP. Franciszek Piper szacuje, że było to około 300 tys. osób. Do KL Auschwitz trafiali z gett, obozów pracy i obozów przejściowych. Większość pochodziła z ziem wcielonych do Rzeszy - Górnego Śląska, Dąbrowy Górniczej, okręgów ciechanowskiego i białostockiego oraz z Wielkopolski - około 225 tys. Dalsze 70 tys. osób przywieziono z Generalnego Gubernatorstwa.

W 1943 r. z Terezina wywieziono ponad 87 tys. więźniów, którzy trafili do obozów zagłady na wschodzie. Do KL Auschwitz wywieziono około 46 tys. Żydów: około 20 tys. do stworzonego w celu ich przyjęcia obozu familijnego w Birkenau (Familienlager) i około 26 tys. do innych części Auschwitz lub wprost do komór gazowych Birkenau.

Familienlager zlikwidowano ostatecznie nocami z 10 na 11 lipca i 11 na 12 lipca 1944 r. Żydzi zostali zgładzeni. Ogółem wojnę przeżyło niespełna 4 tys. Żydów więzionych w Terezinie.

Do KL Auschwitz przywieziono 27 tys. Żydów słowackich. Deportacje z tego kraju były konsekwencją zarówno polityki antyżydowskiej III Rzeszy, jak również antysemickiego nastawienia rządzącej Słowackiej Partii Ludowej, która zawarła z Niemcami umowę o deportacji Żydów i przekazaniu ich nazistom.

Od marca do października 1942 r. Słowacy przekazali Niemcom "w celu zatrudnienia, a potem osiedlenia" 58 600 Żydów, z których 18 725 trafiło do KL Auschwitz, a reszta do gett i innych obozów. Wskutek interwencji Watykanu i państw neutralnych władze słowackie wstrzymały dalsze deportacje. Wznowili je Niemcy wraz z częścią słowackiego aparatu rządowego na jesieni 1944 r. W ich wyniku do KL Auschwitz trafiło około 8 tys. Żydów.

Do KL Auschwitz przywieziono około 10 tys. Żydów z terenów przedwojennej Jugosławii, którzy zamieszkiwali marionetkowe państwo chorwackie. Deportacje przeprowadziły wspólnie niemieckie władze policyjne i faszyści chorwaccy, którzy sami wymordowali większość tamtejszych Żydów, między innymi w obozie Jasenovac.

Żydzi belgijscy trafiali do KL Auschwitz przez obóz zbiorczy w Malines (Mechelen), który Niemcy utworzyli w 1942 r. Ogółem wywieziono z niego od sierpnia 1942 r. do lipca 1944 r. około 25 tys. Żydów. Według rzecznika Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau Jarosława Mensfela wyzwolenia doczekało zaledwie około 1,8 tys. osób.

W latach 1943-1944 do obozu Auschwitz deportowano około 7,5 tysiąca Żydów z Włoch. Pomimo sojuszu z Hitlerem faszystowski reżim Mussoliniego do 1943 r. stanowczo odmawiał wydania Żydów z Włoch i terenów przez nie okupowanych.

Dopiero po obaleniu rządów Duce i proklamowaniu we wrześniu 1943 r. zawieszenia broni przez nowy rząd Badoglio, Niemcy zajęli północne i środkowe Włochy. Żydów aresztowano. Pierwszy transport, około tysiąca mężczyzn, kobiet i dzieci, trafił do KL Auschwitz z Rzymu 23 października 1943 r. Do pracy wybrano 196 osób. Pozostałych zgładzono. Cztery transporty wyjechały także z obozu Fossoli do Capri założonego przez włoskich faszystów w grudniu 1943 r.

690 Żydów zostało deportowanych do KL Auschwitz z Norwegii. Grupa ta stanowiła około połowy populacji żydowskiej w tym kraju. Franciszek Piper przyznał, że dziś nie wiadomo, ilu spośród nich przeżyło obóz.

Niemcy dokonywali masowej zagłady w Auschwitz II - Birekenau, którego budowa rozpoczęła się w październiku 1941 r. Zadecydował o tym komendant obozu Auschwitz Rudolf Hoess, po tym jak latem 1941 r. Reichsfuehrer SS Heinrich Himmler wskazał Auschwitz jako miejsce "ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej". Pierwsi więźniowie trafili do Birkenau na początku 1942 r.

Ofiary mordowano gazem o nazwie "cyklon B", którego działanie - na rozkaz kierownika obozu Auschwitz I Karla Fritzscha - naziści wcześniej sprawdzali na jeńcach sowieckich.

Komendant KL Auschwitz Rudolf Hoess, odpowiedzialny za przygotowanie zagłady Żydów na swym terenie, stwierdził skuteczność działania gazu. Wkrótce powiadomił o tym Adolfa Eichmanna. Postanowili, że „cyklon B” zostanie użyty do mordowania Żydów. Niewielka wydajność krematorium w Auschwitz I - w ciągu doby można było spalić około 340 ciał - oraz trudności w utrzymaniu tajemnicy, spowodowały, że Niemcy zdecydowali się przenieść akcję do Birkenau.

Eichmann podczas pierwszej wizytacji wytypował w rejonie Birkenau niewielki budynek po wysiedlonym Polaku. Zamurowano w nim okna, wzmocniono i uszczelniono drzwi, a w ścianach wykonano specjalne otwory wrzutowe. Na drzwiach wejściowych umieszczono napis: "Do łaźni". W ten sposób powstała komora gazowa zwana bunkrem numer 1.

Uśmiercanie Żydów w Birkenau Niemcy rozpoczęli w początkach 1942 r. Żydów przywożono na rampę wyładowczą dworca towarowego w Oświęcimiu, a stamtąd prowadzono do bunkra.

Franciszek Piper podaje, że początkowo nieregularnie, a od lipca 1942 r. stale, Niemcy przeprowadzali selekcje przybywających transportów. Po przyjeździe pociągu szczelny kordon esesmanów otaczał transport. Otwierano wagony. Wychodzących ludzi dzielono na dwie grupy. W jednej kolumnie ustawiano mężczyzn, w drugiej kobiety i dzieci. Towarzyszyły temu płacz i krzyk ludzi, którzy nie chcieli się rozstawać. Każdy z przywiezionych musiał podejść do lekarzy SS, którzy na podstawie zewnętrznego wyglądu decydowali, czy dana osoba może pracować.

W zależności od zapotrzebowania na siłę roboczą od kilku do kilkudziesięciu procent przywiezionych kierowano do obozu. Pozostałych - chorych, osoby kalekie, matki z dziećmi, kobiety w ciąży, słabszych fizycznie, przeznaczono na śmierć. Esesmani, którzy prowadzili ich do komory gazowej, starali się uspokajać ludzi. Osoby przeczuwające jaki będzie finał były dyskretnie odprowadzane za budynek i zabijane strzałem w tył głowy. Niemcy obawiali się bowiem paniki.

W bunkrze mieściło się około 800 osób. Tych, którzy się nie zmieścili - rozstrzeliwano. Po zamknięciu drzwi przeszkoleni dezyfektorzy SS przez otwory w ścianach wsypywali „cyklon B”. Śmierć następowała w ciągu kilku minut. Po przewietrzeniu komory zwłoki przewożono kilkaset metrów dalej i zakopywano w głębokich dołach. Naziści odkopali później ciała i spalili.

Reichsfuehrer SS Heinrich Himmler, już po rozpoczęciu masowego uśmiercania Żydów, wydał rozkaz, by wszystkim kobietom obcinać włosy przed śmiercią. Wszystkim wyjmowane miały być także złote zęby oraz zdejmowane obrączki, pierścionki i kolczyki. Wszystko wysyłano do firm w Rzeszy. Osobisty majątek deportowani pozostawiali na rampie, skąd trafiał do specjalnego komanda zwanego potocznie "Kanadą".

Usuwaniem zwłok, a także obcinaniem włosów, wyjmowaniem zębów i paleniem ciał, zajmowali się więźniowie z tak zwanego Sonderkommando. Byli to głównie Żydzi, których więziono w podziemiach bloku 11 obozu Auschwitz I, a od połowy 1944 r. w różnych pomieszczeniach krematoriów. Ich liczebność maksymalnie wynosiła około 900 osób.

Latem 1942 r., gdy coraz więcej transportów docierało do KL Auschwitz, Niemcy uruchomili drugą komorę gazową, zwaną bunkrem numer 2. Można w niej było uśmiercić jednorazowo około 1,2 tysięcy osób.

W połowie lipca 1942 r., podczas drugiej wizytacji obozu Auschwitz, Reichsfuehrer Heinrich Himmler obserwował selekcję i zagazowanie Żydów w bunkrze numer 2. Po tej wizycie zostały zweryfikowane pierwotne plany budowy Birkenau. Miało to związek z poszukiwaniem technicznego rozwiązania masowych mordów oraz szybkiego niszczenia zwłok. Znowelizowany w sierpniu 1942 r. projekt zakładał stworzenie kompleksu dla 200 tys. więźniów oraz urządzeń do masowej zagłady Żydów. Prace postępowały bardzo szybko.

Bunkry 1 i 2 funkcjonowały do czasu powstania czterech ogromnych komór gazowych i krematoriów, których budowa trwała od lata 1942 r. do czerwca 1943 r. Tuż po zakończeniu prac zaczęły one funkcjonować. Najwcześniej oddano do użytku krematorium IV - 22 marca 1943 r., a następnie krematorium II - 31 marca, V - 4 kwietnia i III - 25 czerwca. Naziści szacowali, że dobowa wydajność krematoriów wynosiła: I (na terenie obozu macierzystego Auschwitz) - 340 ciał, II i III - po 1440 ciał, IV i V - po 768 ciał. Łącznie w ciągu doby można było spalić 4756 ciał.

Franciszek Piper podkreślił, że liczba ta jest teoretyczna, gdyż zakłada pracę bezawaryjną. Według członków Sonderkommand wydajność była jednak dwukrotnie wyższa.

Największe nasilenie zagłady Żydów miało miejsce wraz z nadejściem transportów z Żydami węgierskimi. Istniejące krematoria nie wystarczały. Niemcy ponownie uruchomili bunkier numer 2. Odkopano też doły paleniskowe i wykopano pięć następnych.

Pod koniec lata 1944 r. liczba transportów zaczęła się powoli zmniejszać. Teren okupowany przez Niemców kurczył się. Naziści postanowili zatrzeć ślady zbrodni. W tym przekonaniu utwierdziło ich wyzwolenie 24 lipca 1944 r. obozu na Majdanku, gdzie ujawniono liczne świadectwa zbrodni.

Wówczas obozowe gestapo z Auschwitz zaczęło niszczyć dokumentację, m. in. imienne wykazy deportowanych i zgładzonych Żydów. Od września 1944 r. likwidowano doły z ludzkimi prochami. Od października do końca 1944 r. rozebrano krematorium IV. 2 listopada prawdopodobnie wstrzymano zabijanie gazem cyklonem B w komorach gazowych Birkenau.

W listopadzie i grudniu przygotowano do wysadzenia trzy pozostałe krematoria w Birkenau. Zdemontowano w nich urządzenia komór gazowych. Jedynie krematorium V pozostawało gotowe do użycia aż do 26 stycznia 1945 r.

Marek Szafrański (PAP)

Opis fotografii:

Rodzina byłej więźniarki, Żydówki słowackiej Lili Jacob - ciotka o imieniu Tauba (siostra ojca Lili) wraz z czwórką swoich dzieci, w grupie kobiet oczekujących na rampie w Birkenau na selekcję. Podczas selekcji wszyscy zostali skierowani do komory gazowej. Transport ten wyjechał do KL Auschwitz 27.05.1944 r. z getta w Beregszasz na Węgrzech. Fot. SS. 1944 r. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau

Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL