Kultura i sztuka po 1989 roku

10.01.2017

Rząd przyjął projekt ustawy o restytucji narodowych dóbr kultury

Gmach Kancelarii Prezesa Rady Ministrów w Alejach Ujazdowskich w Warszawie. Fot. PAP/P. Supernak Gmach Kancelarii Prezesa Rady Ministrów w Alejach Ujazdowskich w Warszawie. Fot. PAP/P. Supernak

Efektywniejsze i szybsze odzyskiwanie bezprawnie utraconych dóbr kultury zakłada projekt ustawy o restytucji narodowych dóbr kultury przyjęty we wtorek przez rząd. Regulacja zwiększy też bezpieczeństwo prawne dóbr na wypadek kradzieży lub przywłaszczenia.

Projekt ustawy został przygotowany przez resort kultury i dziedzictwa narodowego. Implementuje on do polskiego ustawodawstwa dyrektywę UE dotyczącą zwrotu dóbr kultury, wyprowadzonych niezgodnie z prawem z terytorium państwa członkowskiego Unii Europejskiej. Celem dyrektywy jest ochrona integralności dziedzictwa kulturowego każdego z państw UE przez ułatwienie im dochodzenia zwrotu dóbr kultury, wyprowadzonych nielegalnie z ich krajów.

Obecnie polskie prawo nie zawiera przepisów regulujących sprawy restytucji dóbr kultury. Do tego celu wykorzystuje się uregulowania z prawa cywilnego dotyczące ochrony własności, nie są one jednak dostosowane do specyfiki tego typu postępowań. Ponadto, Polska nadal ma poważne problemy z odzyskiwaniem dóbr kultury utraconych w wyniku II wojny światowej.

Projekt ustawy definiuje "dobro kultury" jako zabytek i rzecz ruchomą niebędącą zabytkiem, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na ich wartość artystyczną, historyczną bądź naukową lub ze względu na ich znaczenie dla dziedzictwa i rozwoju kulturalnego. Regulacje ustawowe dotyczą zatem dóbr kultury obejmujących zabytki i dobra kultury, które takiego statusu nie mają (nie zabytkowe dobra kultury) – przy czym chodzi wyłącznie o dobra kultury o charakterze materialnym.

Obecnie polskie prawo nie zawiera przepisów regulujących sprawy restytucji dóbr kultury. Do tego celu wykorzystuje się uregulowania z prawa cywilnego dotyczące ochrony własności, nie są one jednak dostosowane do specyfiki tego typu postępowań. Ponadto, Polska nadal ma poważne problemy z odzyskiwaniem dóbr kultury utraconych w wyniku II wojny światowej.

W praktyce oznacza to, że chronione będą także muzealia (niebędące zabytkami) wpisane do inwentarza w muzeum, będącego instytucją kultury oraz materiały biblioteczne należące do narodowego zasobu bibliotecznego. Ograniczeniami wywozowymi zostaną, więc objęte także np. niechronione dotąd zbiory sztuki współczesnej, które często są bardzo cenne.

Projekt ustawy zawiera również regulacje odnoszące się do narodowych dóbr kultury Polski należących do zbiorów publicznych. W projekcie zdefiniowano pojęcie "zbiorów publicznych". Zostały one objęte szczególnymi regulacjami ochronnymi. Chodzi o wydłużenie do 75 lat czasu, gdy może zostać wszczęte postępowanie o ich zwrot (w przypadku pozostałych narodowych dóbr kultury jest to 30 lat).

Zgodnie z projektem ustawy, za restytucję dóbr kultury będzie odpowiedzialny minister kultury i dziedzictwa narodowego. Ma on podejmować działania – w kraju i za granicą – mające na celu odzyskanie utraconego dobra kultury. W projekcie ustawy określono też przypadki, gdy minister będzie miał obowiązek z urzędu zająć się sprawą zwrotu mienia (chodzi o zabytki wywiezione na stałe za granicę). Minister będzie też współpracował z odpowiednimi instytucjami państw unijnych oraz wspierał prowadzenie wzajemnych konsultacji w sprawach zwrotu dóbr kultury na terytorium Unii Europejskiej. W efekcie Polska będzie mogła korzystać z procedury uproszczonej restytucji polskich narodowych dóbr kultury, ustanowionej w prawie UE.

Projekt ustawy określa też zasady postępowania ws. zwrotu z państwa UE narodowych dóbr kultury Polski, wyprowadzonych z naszego kraju z naruszeniem prawa. Projekt zawiera przepisy dotyczące postępowania ws. zwrotu z Polski dóbr kultury, wyprowadzonych bezprawnie z państwa Unii Europejskiej. W projektowanej ustawie jest też rozdział poświęcony zwrotowi z Polski dóbr kultury, wywiezionych z naruszeniem prawa z państw obcych (innych niż unijne).

Projekt wprowadza przepisy karne odnoszące się przede wszystkim do zachowań polegających na utrudnianiu postępowania o zwrot zagranicznego narodowego dobra kultury, np. przez zatajanie i podawanie nieprawdziwych informacji na temat jego przechowywania. W takiej sytuacji sprawca będzie podlegał karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat, a w przypadku sprawy mniejszej wagi – wymierzana będzie kara grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do roku. Ponadto sąd będzie mógł orzec nawiązkę na wskazany cel społeczny związany z opieką nad zabytkami.

Do ustawy wprowadzono przepisy usprawniające postępowanie dotyczące nakazania zwrotu dóbr kultury na terytorium państwa unijnego oraz eliminujących dotychczasowe luki i niejasności prawne. W projekcie ustawy przewidziano regulacje prawne służące zabezpieczeniu odnalezionego dobra kultury. Rozszerzono także obwiązek uzyskiwania pozwoleń na wywóz za granicę niektórych dóbr kultury niebędących zabytkami; określono ogólne zasady postępowania z dobrami kultury, wyprowadzonymi z Polski z naruszeniem prawa po ich zwrocie. W projekcie zobowiązano podmioty gospodarcze (firmy i osoby fizyczne) zajmujące się obrotem dobrami kultury do prowadzenia ksiąg w celu ewidencjonowania tych dóbr oraz ekspertyz przez nie wystawianych.

Ustawa ma obowiązywać po 14 dniach od daty publikacji w Dzienniku Ustaw. (PAP)

ksi/ mow/

Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL