Holocaust

08.02.2011 aktualizacja 15.08.2016

Jan Tomasz Gross

Jan Tomasz Gross. Fot. PAP/J. Bednarczyk Jan Tomasz Gross. Fot. PAP/J. Bednarczyk

Jan Tomasz Gross urodził się 1 sierpnia 1947 w Warszawie w rodzinie lewicujących intelektualistów.

Jego matka, Hanna Szumańska, córka znanego przedwojennego adwokata, Wacława Szumańskiego, podczas okupacji była łączniczką Biura Informacji i Propagandy Armii Krajowej. Jej pierwszy mąż - Stanisław Wertheimem - został rozstrzelany w 1943 roku na Pawiaku, wpadł wskutek zadenuncjowania przez dozorcę domu, gdzie mieszkali po "aryjskiej stronie". Zygmunt Gross, ojciec Jana, prawnik i muzyk, działał przed wojną w PPS-ie i w Towarzystwie Uniwersytetów Robotniczych.

Gdy Janowi Grossowi zarzucano, że w "Strachu" nie pisze nic o pomocy udzielanej Żydom przez Polaków, odpowiedział: "Ja sam jestem owocem tej pomocy". Hanna Szumańska pomagała się ukrywać Zygmuntowi Grossowi, po wojnie pobrali się.

Jan Józef Lipski wspominał, jak w Klubie Krzywego Koła, gdzie spotykała się po październiku '56 opozycyjna inteligencja warszawska, pojawiło się dwóch uczniów ze szkolnymi tarczami na ramieniu, Adam Michnik i Jan Gross. Obaj potem współtworzyli międzylicealny klub dyskusyjny, gdzie zapraszali na dyskusje ówczesnych rewizjonistów: Zygmunta Baumana, Włodzimierza Brusa, Jacka Kuronia. Gross studiował na Uniwersytecie Warszawskim fizykę, którą porzucił dla socjologii.

W 1968 roku zaangażował się w protesty studenckie, za co został aresztowany i przesiedział w więzieniu pięć miesięcy. Gdy wyszedł w Polsce szalała już antysemicka kampania zapoczątkowana 19 marca sławnym przemówieniem I sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki.

Rodzina Grossów postanowiła emigrować do USA. Jan Gross razem z żoną Ireną Grudzińską-Gross mieszkali najpierw w New Heaven. Gross studiował w Yale i tam obronił w 1975 roku doktorat o polskim państwie podziemnym. Powstała z tego książka "Polish Society under German Occupation". Na początku lat 90. Gross dostał posadę profesora nauk politycznych w New York University.

Od lat 70. Grossowie wspomagali polską opozycję, nagłaśniali jej działania za granicą, zbierali podpisy amerykańskich intelektualistów pod protestami przeciw represjom, współtworzyli emigracyjne pismo "Aneks".

W połowie lat 70. wydobyli na światło dzienne świadectwa polskich obywateli wywiezionych w głąb ZSRR przekazane na krótko przedtem Instytutowi Hoovera. Relacje te wydali w książce "W czterdziestym nas Matko na Sybir zesłali..." (Aneks, Londyn 1983). Na podstawie dokumentów z Instytutu Hoovera powstała też w latach 80. książka "Revolution from Abroad: Soviet Conquest of Poland's Western Ukraine and Western Belorussia", o okupacji sowieckiej na terenach dawnej II Rzeczypospolitej, dedykowana Adamowi Michnikowi.

Jan Tomasz Gross podkreślał wielokrotnie, że opisując masowe wywózki Polaków, stosował też te same metody badawcze, co w późniejszych książkach poświęconych martyrologii Żydów: budowanie całości na podstawie jednostkowych doświadczeń.

Do końca lat 90. prace Grossa nie wywoływały kontrowersji w środowiskach polskich historyków - był on ceniony jako badacz okupacyjnych losów Polaków. W swoich publikacjach opisywał też przypadki, gdy denuncjatorami polskich niepodległościowców byli sympatyzujący z komunistami Żydzi.

W archiwum Instytutu Hoovera Gross trafił też na dokumenty, które wprowadziły do jego badań temat polskiego antysemityzmu.

Przełomem okazało się odnalezienie w Żydowskim Instytucie Historycznym świadectwa Szmula Wasersztejna z Jedwabnego o spaleniu w stodole przez sąsiadów-Polaków wszystkich Żydów w miasteczku.

Gross zaczął drążyć temat, dotarł do dokumentów powojennego procesu mieszkańców Jedwabnego. Tak powstała książka "Sąsiedzi", opublikowana w Polsce w 2000 roku w wydawnictwie Pogranicze, która wywołała burzę, oskarżenia Grossa o antypolonizm, a w końcu doprowadziła do aktu przeprosin za popełnione przez Polaków morderstwo przez prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego.

Wkrótce Grossowi zaproponowano posadę profesora historii na jednym z najlepszych uniwersytetów światowych w Princeton. "Sąsiedzi" znaleźli się w siódemce nominowanych do nagrody Nike, a ich angielska wersja była nominowana do amerykańskiej National Book Award.

Po kilku latach pracy w archiwach powstał "Strach" - książka o prześladowaniach ocalałych z Zagłady Żydów przez Polaków - wydana w Polsce w 2008 roku przez Znak. "Właśnie dlatego, że pochodzę z takiego, a nie innego środowiska, tak długo trwało zanim przyjąłem do wiadomości ogrom nienawiści do Żydów, która była faktem i potwornych szkód, jakie to wyrządziło w tkance polskiego życia zbiorowego. Bardzo długo nie zdawałem sobie z tego sprawy. Pierwsze moje dwie książki, napisane już w Ameryce, w ogóle nie poruszają tematu losu Żydów i antysemityzmu. Oczy otwierały mi się powoli w ciągu ostatnich piętnastu lat. Wreszcie zrozumiałem, w jak wielkim stopniu jest to zjawisko kluczowe dla zrozumienia historii europejskiej XX wieku" - mówił Gross w rozmowie z PAP przeprowadzonej z okazji opublikowania "Strachu"

"Ja robię cały czas to samo. Mnie absorbuje przemoc i cierpienie, któremu ludzie zostali poddani, którego doświadczali na przeróżne sposoby i w przeróżnych okolicznościach w czasach gdy Hitler i Stalin wprowadzali w życie swoją inżynierię społeczną. Zrozumiałem w pewnym momencie, na czym polegało prześladowanie Żydów i jak bardzo w ten cały proces zostało wciągnięte społeczeństwo polskie. Pisałem tę książkę jako Polak. W trakcie pisania czułem się trochę jak Andrzejewski, jak Wyka, jak Ossowski, którzy wprost nie mogli pojąć, nie mogli wyjść z przerażenia, kiedy po wojnie w Polsce dochodziło do wybuchów antysemityzmu. Opisywane w +Strachu+ wydarzenia, to obraza mojej polskiej tożsamości" - mówił Gross.

W innym wywiadzie Gross powiedział, że chciałby, aby "Strach" był "Archipelagiem Gułag" polskiego antysemityzmu. "Byłoby dla mnie wielką satysfakcją, gdyby ludzie sobie zdali sprawę po przeczytaniu tego (...) jak potwornym ciężarem, jak potworną trucizną polskiej zbiorowej duszy było to antysemickie podejście do wielu spraw, które uczyniło ludzi bezbronnymi w dużej mierze wobec pokusy, którą stworzył Hitler, pokusy, której ulegali członkowie różnych innych społeczeństw w różnych innych kontekstach" - powiedział Gross.

W marcu 2011 r. nakładem Znaku ukazała się książka Jana Grossa "Złote żniwa". "Książka rzuca wyzwanie naszej pamięci zbiorowej; domaga się sprawiedliwości, dla tych którzy byli pierwszymi i największymi ofiarami zagłady" - mówił Henryk Woźniakowski, prezes wydawnictwa Znak. (PAP)

Agata Szwedowicz

Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL