Polska po zamachu majowym 1926-1939

23.03.2011 aktualizacja 15.08.2016

Michał Grażyński (1890-1965)

Michał Grażyński. Źródło: NAC Michał Grażyński. Źródło: NAC

Michał Grażyński - choć kojarzony jednoznacznie ze Śląskiem, był człowiekiem spoza tego regionu. Urodził się 12 maja 1890 r. w miejscowości Gdów, w ówczesnym powiecie myślenickim, w niezbyt zamożnej, wielodzietnej rodzinie nauczycielskiej pochodzenia chłopskiego. Rodzina nosiła nazwisko Kurzydło, jednak rodzice zmienili je na Grażyński - od tytułu poematu "Grażyna" Mickiewicza, by podkreślić swoją polskość.

W 1913 r. Grażyński rozpoczął pracę jako nauczyciel w gimnazjum w Stanisławowie.

Wkrótce po wybuchu I wojny światowej został zmobilizowany do wojska austro-węgierskiego. Ranny w 1915 r. walkach na froncie rosyjskim, resztę wojny spędził w służbie garnizonowej w Krakowie.

W 1918 r. wstąpił do Wojska Polskiego i służył w pionie wywiadowczo - propagandowym.

Był zaangażowany w przygotowania do plebiscytu na Spiszu i Orawie, a następnie w przygotowania do plebiscytu na Górnym Śląsku, jako członek Polskiej Organizacji Wojskowej.

Uczestniczył, jako zastępca szefa sztabu Dowództwa Ochrony Plebiscytu w II Powstaniu Śląskim i jako szef sztabu grupy "Wschód" w III Powstaniu Śląskim. Był uznawany za jednego z przywódców powstania, dążących do rozstrzygnięć militarnych i do walki do ostatecznego zwycięstwa, inspirujących się działalnością Józefa Piłsudskiego.

Był posądzany o udział w kręgu osób, które zamierzały dokonać puczu w ostatnich dniach III Powstania. Wydarzenia te zapoczątkowały wieloletni polityczny i osobisty konflikt z dyktatorem III Powstania Wojciechem Korfantym.

Po powstaniu Grażyński wrócił do pracy naukowej w Uniwersytecie Jagiellońskim, zrobił drugi doktorat. Związał się z lewicowym skrzydłem sanacji.

Po przewrocie majowym został z polecenia Józefa Piłsudskiego wojewodą śląskim. Wspierał rozwój szkolnictwa - za jego sprawą powstały m.in. Śląskie Techniczne Zakłady Naukowe - namiastka politechniki. Dążył do ograniczenia wpływów znaczącej wówczas mniejszości niemieckiej w województwie. Wspierał także budowę Muzeum Śląskiego, gmachu Urzędu Wojewódzkiego, wspierał teatr, Polskie Radio w Katowicach oraz nowoczesne budownictwo w śródmieściu Katowic.

"Był bardzo skutecznym politykiem, prowadził na Śląsku przemyślaną politykę polonizacji w okresie międzywojennym. To był gospodarz pełną gębą. Był zdecydowanie antyniemiecki - odsuwał Niemców od stanowisk, promując w ich miejsce Polaków, dbając o polską rację stanu. Współtworzył siłę śląskiej gospodarki, choć jednocześnie przyczyniał się do drenażu gospodarczego tej ziemi" - podkreślił prof. Woźniczka.

Grażyńskiego i Korfantego dzielił też stosunek do przedwojennej autonomii województwa śląskiego. "Korfanty ją popierał, był za Śląskiem wielokulturowym. Grażyński ją marginalizował, widząc Śląsk jako ziemię zdecydowanie polską" - dodał Woźniczka.

Grażyński był też zaangażowanym działaczem Związku Harcerstwa Polskiego - przewodniczącym oddziału śląskiego, a w latach 1931 - 1939 - przewodniczącym ZHP. Przewodniczył też Biuru Skautów Słowiańskich.

Po wybuchu wojny, w pierwszych dniach września 1939 r. został mianowany ministrem ds. propagandy, jednak w praktyce nie wykonywał tej funkcji.

17 września wraz z rządem opuścił Polskę. W 1940 r. z powodu swojej działalności sanacyjnej został przez nowy rząd RP pozbawiony funkcji przewodniczącego ZHP i zesłany na wyspę u wybrzeży Szkocji, gdzie w obozie karnym Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie przetrzymywano przeciwników rządu.

W latach 1943-45 ponownie pełnił służbę w Wojsku Polskim, awansując do stopnia podpułkownika.

Po wojnie mieszkał w Anglii.

W latach 1946 - 1960 był przewodniczącym ZHP poza granicami kraju.

Zginął 10 grudnia 1965 r. pod kołami samochodu. Jest pochowany w Londynie na Putney Vale Cemetery wraz z żoną Heleną, instruktorką harcerską.

Michał Grażyński to obok swojego antagonisty Wojciecha Korfantego jeden z najbardziej znanych działaczy okresu międzywojennego na Śląsku. Obaj byli politykami wielkiego formatu. Grażyński uchodzi jednak za postać kontrowersyjną. "Na negatywną ocenę Michała Grażyńskiego miały wpływ dwie sprawy. Po pierwsze konflikt z Korfantym, zarówno na płaszczyźnie osobistej, jak i politycznej. Ci, którzy lubią Korfantego, pamiętają to Grażyńskiemu. Po drugie Grażyński był bardzo skutecznym politykiem sanacyjnym i jako taki był niekorzystnie przedstawiany przez powojenną, komunistyczną propagandę" - powiedział w rozmowie z PAP prof. Zygmunt Woźniczka z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.

Anna Gumułka (PAP)

lun/ abe

Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL