Polska po 1989 roku

21.02.2012 aktualizacja 19.07.2016

Lipszyc: prawo autorskie dotyczy dziś każdego obywatela

Protest przeciwników podpisanego przez polski rząd ACTA. Warszawa,27.01.2012. Fot. PAP/P. Supernak Protest przeciwników podpisanego przez polski rząd ACTA. Warszawa,27.01.2012. Fot. PAP/P. Supernak

Prawo autorskie przestało być tylko branżową regulacją pomiędzy wydawcą a autorem. Zapowiadana reforma prawa autorskiego powinna uwzględnić fakt, że za sprawą internetu prawo to dotyczy dziś każdego obywatela - powiedział PAP prezes fundacji Nowoczesna Polska Jarosław Lipszyc. PAP: Zamieszanie wokół ACTA sprawiło, że rząd zaczął deklarować dostosowanie prawa do nowej, internetowej rzeczywistości. Szczególnie wyraźnie mówi się o potrzebie zmian w prawie autorskim. Na czym miałyby one polegać?

Jarosław Lipszyc: Przede wszystkim na zrozumieniu, że prawo autorskie jest pewnego rodzaju umową społeczną pomiędzy obywatelami a autorami. Umawiamy się, że autorzy mają monopol na swoją twórczość, który nie jest jednak totalny. Ogranicza go prawo cytatu, dozwolonego użytku, długość trwania ochrony utworów, prawo wykorzystania edukacyjnego. Pytanie, jak bardzo ten monopol jest ograniczony, gdzie leży granica.

Zanim będziemy w stanie sensownie rozmawiać o zmianach w prawie autorskim, musimy zmienić język, jakim o nim mówimy. Za sprawą propagandy przemysłu rozrywkowego używamy języka własności, mówimy o wykorzystywaniu utworów używając słów piractwo, kradzież czy przestępstwo. W ten sposób na poziomie języka manipulujemy rzeczywistością, bo uczestnictwo w kulturze nie jest niczym złym. Polaryzacja języka zaś prowadzi do polaryzacji stanowisk i uniemożliwia budowanie konsensusu.

Jarosław Lipszyc: Zanim będziemy w stanie sensownie rozmawiać o zmianach w prawie autorskim, musimy zmienić język, jakim o nim mówimy. Za sprawą propagandy przemysłu rozrywkowego używamy języka własności, mówimy o wykorzystywaniu utworów używając słów piractwo, kradzież czy przestępstwo. W ten sposób na poziomie języka manipulujemy rzeczywistością, bo uczestnictwo w kulturze nie jest niczym złym. Polaryzacja języka zaś prowadzi do polaryzacji stanowisk i uniemożliwia budowanie konsensusu.

PAP: Co takiego się stało, że obowiązujące prawo autorskie w pewnym momencie zaczęło rozmijać się z rzeczywistością?

JL: To prawo, wymyślone w XIX w., miało służyć uregulowaniu relacji pomiędzy wydawcą a autorem. Reguluje do tej pory, ale od pewnego momentu, w którym za sprawą nowych mediów wszyscy staliśmy się wydawcami i autorami, zaczęło też regulować całość obiegu informacyjnego w społeczeństwie. Obecnie każdy obywatel tego kraju, my wszyscy, mamy narzędzia do produkowania informacji za pomocą internetu. Są szacunki, że w 2012 r. zostanie wykonanych więcej zdjęć niż od czasu wynalezienia fotografii ok. 150 lat temu. Prawo autorskie przestało być tylko branżową regulacją pomiędzy wydawcą a autorem. To jest punkt widzenia, który decydentom, politykom, prawnikom, umyka.

PAP: Potrzeby zmian nie widzą również sami zainteresowani. Z najnowszego badania przeprowadzonego wśród internautów przez Polsko-Japońską Wyższą Szkołę Technik Komputerowych wynika, że co trzecia osoba spośród tych, które są przeciwko podpisaniu przez rząd ACTA, nie widzi potrzeby zmian w prawie autorskim.

JL: Obywatele również często nie mają świadomości, że to, co robią komunikując się z innymi, jest regulowane przez prawo autorskie. Prawda jest taka, że nikt nie przestrzega tego prawa, ale też w niewielkim stopniu się te naruszenia ściga. W efekcie mamy sytuację, w której wszyscy mają poczucie krzywdy: i biznes, i obywatele.

System prawa autorskiego od czasu jego powstania stawał się coraz bardziej opresywny. Stale ograniczano zakres wolnego użytku, zwiększano restrykcje, wydłużano czas ochrony utworów. Ten czas w przypadku pierwszych publikacji w USA w XIX w. wynosił 14 lat od ukazania się, teraz wynosi 70 lat od śmierci twórcy. Może, więc minąć ponad 100 lat od publikacji zanim prawo autorskie wygaśnie.

Z jednej strony, mamy więc objęcie prawem autorskim całego społeczeństwa, a z drugiej - zwiększanie restrykcji. Sprzężenie tych dwóch czynników doprowadziło do katastrofy w postaci protestów przeciwko ACTA. Zdaliśmy sobie sprawę, że dopisanie do śmiesznego zdjęcia hasła "Paczałem w ACTA" i opublikowanie go jest nie tylko zabawne i kreatywne, ale też kompletnie nielegalne. Ludzie zaczynają mieć świadomość, że komunikując się codziennie z innymi przy pomocy mediów, łamią prawo.

PAP: Ale ludzie właśnie nie zdają sobie sprawy z tego, że je łamią.

JL: Bo prawo nie jest przestrzegane. Wizja ACTA, wizja, że to prawo może być jednak w praktyce egzekwowane, okazała się impulsem zapalnym. Cały urok tej sytuacji polega na tym, że system działa, bo nie jest przestrzegany.

Jarosław Lipszyc: Obecnie każdy obywatel tego kraju, my wszyscy, mamy narzędzia do produkowania informacji za pomocą internetu. Są szacunki, że w 2012 r. zostanie wykonanych więcej zdjęć niż od czasu wynalezienia fotografii ok. 150 lat temu. Prawo autorskie przestało być tylko branżową regulacją pomiędzy wydawcą a autorem. To jest punkt widzenia, który decydentom, politykom, prawnikom, umyka.

PAP: ACTA miało to zmienić?

JL: Tak, a ludzie się tego przestraszyli i bardzo słusznie.

PAP: Czy prawo autorskie nie ma jednak przede wszystkim bronić interesów tych, którzy tworzeniem zajmują się "zawodowo" i chcą otrzymywać za to rekompensatę?

JL: Ci twórcy otrzymują rekompensatę, rynki kreatywne przecież cały czas rosną. Słyszymy, że piraci okradają wszystkich, a twórcy umierają z głodu pod mostami, ale to nie znajduje potwierdzenia w faktach. Przemysł filmowy czy muzyczny jako całość z roku na rok zarabia coraz więcej. Niekomercyjne wykorzystanie w internecie nie podkopuje pozycji przemysłów kulturalnych.

PAP: Jakie są pomysły na rozwiązanie konfliktu pomiędzy ludźmi, którzy chcą dostawać pieniądze za to, co robią, a tymi, którzy chcą mieć dostęp i korzystać z twórczości w nieograniczony sposób?

JL: To konflikt wewnętrzny każdego z nas. Nie ma osobnej grupy twórców i osobnej grupy klientów. Każdy z nas jest aktywnym użytkownikiem, nadawcą i odbiorcą zarazem. Wszyscy robimy zdjęcia, kręcimy filmy, piszemy teksty, komentujemy.

Jarosław Lipszyc: Słyszymy, że piraci okradają wszystkich, a twórcy umierają z głodu pod mostami, ale to nie znajduje potwierdzenia w faktach. Przemysł filmowy czy muzyczny jako całość z roku na rok zarabia coraz więcej. Niekomercyjne wykorzystanie w internecie nie podkopuje pozycji przemysłów kulturalnych.

Pomysłem, który mógłby rozwiązać większość problemów, jest radykalne skrócenie czasu obowiązywania praw autorskich do kilku lat po publikacji. Ludzie związani z przemysłami kultury mówią, że średni czas, w którym dzieło przynosi dochody, to jest maksymalnie kilka lat. Książka, film czy album dobrze się sprzedają tylko przez jakiś czas po ukazaniu się. Film jest w kinach, potem na DVD, a potem zostają już tylko jakieś powtórki w telewizji o piątej nad ranem, które nie mają znaczenia dla analizy ekonomicznej inwestycji. Wygasanie praw autorskich po kilku latach od wydania nie przeszkodziłoby rynkom pracować dalej tak, jak teraz pracują, a znacząco zwiększyłoby swobodę korzystania z dzieł. Obecnie taka zmiana jest niemożliwa na poziomie krajowym, ponieważ Polskę wiążą umowy z UE, która chroni prawa przez 70 lat po śmierci autora. UE z kolei wiążą m.in. traktat TRIPS i konwencja berneńska. Zmiana wymagałaby likwidacji tych umów albo ich renegocjacji na poziomie globalnym. Nie jest to rozwiązanie, które da się wprowadzić szybko, ale najdłuższą podróż najtrudniej zacząć od pierwszego kroku. Dobrze, że zaczęliśmy o tym mówić.

Trzeba jednak pamiętać, że na poziomie międzynarodowym mamy do czynienia z grą dużych interesów. Na poziomie krajowym do takich grup interesów jak organizacje zbiorowego zarządzania, przemysł rozrywkowy i telekomunikacyjny, dołączyli ostatnio obywatele. Ich wejście na scenę spowodowało, że stan pewnej chwiejnej równowagi został naruszony. Wyznaczenie nowego punktu, w którym oczekiwania wszystkich się spotkają, będzie trudne, choć nie jest niemożliwe.

Drugie rozwiązanie to rozszerzenie dozwolonego użytku do tego stopnia, aby zgodne z naszym systemem prawnym legalne stało się niekomercyjne wykorzystanie utworów, czyli takie wykorzystanie, na którym nikt nie zarabia. To prawdopodobnie można załatwić na poziomie prawa krajowego, a w najgorszym wypadku na poziomie UE.

PAP: Co z organizacjami zbiorowego zarządzania?

JL: Trzeba doprowadzić do tego, aby one chroniły prawa wszystkich twórców, a nie tylko wybranych. Znacząca mniejszość korzysta z pośrednictwa organizacji zbiorowego zarządzania. ZAIKS reprezentuje tylko niewielką liczbę artystów, którzy publikują swoje utwory. To właśnie zmienił postęp technologiczny. Ale też ZAIKS ma świadomość zmieniających się uwarunkowań, a skupienie na interesie twórców pomaga tej instytucji w szukaniu rozwiązań, które nie będą pogłębiać rozdźwięku pomiędzy ZAIKS-em a społeczeństwem.

PAP: Jako o możliwym rozwiązaniu mówi się o metodzie "szwedzkiego stołu". Na czym ona polega?

JL: W 2008 r. pojawił się taki pomysł, aby objąć dozwolonym użytkiem wszelkie niekomercyjne wykorzystanie utworów, a jednocześnie wprowadzić niewielką opłatę dopisywaną do rachunku za internet na rzecz organizacji zbiorowego zarządzania. Podobny projekt był zresztą w tym samym czasie rozważany we Francji, zanim wygrała tam niesłychanie restryktywna propozycja ustawy HADOPI.

Ostatecznie w Polsce propozycja nie zyskała poparcia, bo ani politycy, ani obywatele nie byli świadomi wagi tego problemu. Przedstawiony projekt miał zresztą wady prawne: była w nim opłata, ale nie było jednoznacznej legalizacji.

Dlatego proponuję pewne ćwiczenie intelektualne, nazywane "Testem Zosi": Zosia znajduje w sieci zdjęcie kotka i chce go pokazać koleżankom. Jak wszyscy, korzysta z publicznych kanałów komunikacji, czyli wkleja zdjęcie na swojego bloga. Czasami coś w nim zmienia, na przykład dopisując "Paczałem w ACTA". Moja teza jest następująca - jeśli działanie Zosi będzie poza zakresem dozwolonego użytku, czyli Zosia będzie naruszać prawo, to wszelkie próby zwiększania restrykcyjności, ścigania i karania będą odbierane, jako naruszenie swobód. Reforma, która nie przejdzie testu Zosi, będzie nieskuteczna. Sądzę, że "szwedzki stół" w połączeniu z testem Zosi to na dziś chyba jedyna droga, aby ten problem rozwiązać.

Rozmawiała: Magdalena Cedro (PAP)

mce/ abe/

Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL