Lata 1983-1987

13.04.2015 aktualizacja 13.07.2016

30 lat temu powstał Ruch "Wolność i Pokój"

Marek Adamkiewicz. Fot. IPN Marek Adamkiewicz. Fot. IPN

30 lat temu, 14 kwietnia 1985 r. działacze wywodzący się z NZS ogłosili w Krakowie deklarację założycielską Ruchu "Wolność i Pokój". Stwierdzali w niej m.in.: "Warunkiem zaistnienia pokoju w życiu politycznym państw i narodów jest skuteczne zagwarantowanie wszystkim ludziom wolności osobistej".

Bezpośrednim impulsem dla powstania Ruchu było skazanie w 1984 r. Marka Adamkiewicza, współtwórcy Studenckiego Komitetu Solidarności we Wrocławiu i członka NZS, na 2 lata i 6 miesięcy więzienia za odmowę złożenia przysięgi wojskowej, zawierającej m.in. słowa o obronie socjalistycznego ustroju PRL oraz braterskim przymierzu z Armią Czerwoną.

Solidaryzując się z Adamkiewiczem w marcu 1985 r. działacze NZS z Warszawy i Wrocławia podjęli głodówkę protestacyjną w kościele św. Krzysztofa w Podkowie Leśnej. 14 kwietnia 1985 r. w Krakowie ogłoszona została deklaracja założycielska Ruchu "Wolność i Pokój".

Bezpośrednim impulsem dla powstania Ruchu było skazanie w 1984 r. Marka Adamkiewicza, współtwórcy Studenckiego Komitetu Solidarności we Wrocławiu i członka NZS, na 2 lata i 6 miesięcy więzienia za odmowę złożenia przysięgi wojskowej, zawierającej m.in. słowa o obronie socjalistycznego ustroju PRL oraz braterskim przymierzu z Armią Czerwoną.

Jej sygnatariusze, podkreślając inspirację orędziami pokojowymi papieża Jana Pawła II, pisali w niej m.in.: "Warunkiem zaistnienia pokoju w życiu politycznym państw i narodów jest skuteczne zagwarantowanie wszystkim ludziom wolności osobistej. Nie ma pokoju nigdzie tam, gdzie stworzono systemy państwowej agresji, przymusu ideologicznego, gdzie pozbawiono jednostkę jej prawa do samodzielności, inicjatywy, gdzie zlikwidowano tradycyjne wolności polityczne. Nie ma więc pokoju w rządzonej przez komunistów Polsce. Pragniemy zrobić wszystko, co przyczynić się może do zwiększenia zakresu wolności człowieka w naszym kraju, a tym samym dać szansę w Polsce Pokojowi".

Zapowiadając gotowość współpracy ze wszystkimi ruchami, instytucjami i osobami, które działają na rzecz "pokoju urzeczywistnianego w warunkach wolności", autorzy deklaracji stwierdzali, że będą "piętnować tak liczne w świecie współczesnym przejawy pogardy dla pokoju, zwłaszcza gdy uzasadnione są one ideologiami, które z przemocy uczyniły narzędzie swych sukcesów".

Podpisy pod deklaracją założycielską Ruchu złożyli: Darek Rupiński, Piotr Świder, Radosław Huget, Marek Kozielski, Cezary Michalski, Barbara Syc, Artur Waluś, Agata Michałek, Anna Klich, Bogdan Klich, Marek Bik, Ewa Bik, Janusz Trybus, Krzysztof Żydowicz, Krzysztof Walczyk, Jan M. Rokita, Wojciech Modelski, Grzegorz Surdy, Jan Rojek.

Na początku maja 1985 r. do Ruchu dołączyła grupa z Warszawy: Jacek Czaputowicz, Piotr Dąbrowski, Jarosław Dubiel, Grzegorz Ilka, Jerzy Kolarzowski, Roland Kruk, Maciej Kuroń, Piotr Niemczyk, Cezary Orłowicz, Marek Pogłód, Konstanty Radziwiłł, Agnieszka Romaszewska-Guzy, Aleksandra Sarata, Rafał Szczerba, Józef Taran. Kilka miesięcy później w skład Ruchu "Wolność i Pokój" weszli również działacze z Gdańska i Wrocławia (m.in. Leszek Budrewicz), a następnie z innych regionów Polski.

W listopadzie 1985 r. Ruch ogłosił swoją deklarację ideową. Znalazły się w niej zagadnienia dotyczące praw człowieka, wyzwolenia narodowego, zagrożenia wojną, międzynarodowego ruchu na rzecz pokoju, ochrony środowiska, głodu na świecie oraz rozwoju człowieka. Deklaracja kończyła się następującym stwierdzeniem: "Podstawom pozwalającym działać w ramach ruchu ludziom o różnych światopoglądach jest tolerancja i wzajemne zrozumienie dla różnych dróg wiodących do rozwiązania istotnych problemów współczesnego świata. Łączyć nas natomiast będzie niezgoda na zło, ucisk, nietolerancję, obojętność wobec cierpienia".

Za swoją działalność byli represjonowani przez władze PRL i wielokrotnie skazywani na kary więzienia. O znaczeniu Ruchu "Wolność i Pokój", który po 1989 r. uległ marginalizacji, tak pisał amerykański historyk Padraic Kenney w książce "Rewolucyjny karnawał. Europa Środkowa 1989": "Największą zasługą +Wolności i Pokoju+ było kształtowanie charakteru opozycji antykomunistycznej w ostatnich latach trwania bloku sowieckiego. Istniały ruchy bardziej radykalne i posiadające wszechstronniejsze propozycje, ale żaden nie był równie czynny".

Ruch "Wolność i Pokój" tworzyły bardzo różnorodne środowiska. Dr Eryk Krasucki, odnosząc się do wielobarwności tego ugrupowania, pisał, że "ginie ona pod natłokiem schematycznych opinii, a wśród nich najczęściej spotykane są określenia +anarchiści z WiP+ i +pacyfiści z WiP+".

"Będąc sprawiedliwym - dodawał Krasucki - dorzucić można jeszcze katolików, liberałów, konserwatystów, hipisów, punków i jeszcze kilka innych etykietek. Wszystkie one są prawdziwe, ale zarazem stanowią złudne uproszczenie". (E. Krasucki "W kręgu postaw uczestników szczecińskiego Ruchu "Wolność i Pokój" [w:] "Jesteście naszą wielką szansą. Młodzież na rozstajach komunizmu 1944-1989")

Ruch "Wolność i Pokój" współpracował z grupami opozycyjnymi w Europie Środkowej i Wschodniej, m.in. z Kartą 77 w Czechosłowacji, inicjatywą "Pokój i Prawa Człowieka" w NRD, opozycją węgierską i dysydentami w ZSRR.

Członkowie Ruchu organizowali różnego rodzaju akcje protestacyjne, których celem było rozszerzenie swobód obywatelskich, ochrona praw mniejszości czy też zniesienie kary śmierci. W ramach nieposłuszeństwa obywatelskiego odsyłali książeczki wojskowe, żądając wprowadzenia zastępczej służby wojskowej, zmiany tekstu przysięgi składanej przez żołnierzy oraz zwolnienia osób więzionych z powodu odmowy służby w wojsku. Występowali również w obronie środowiska naturalnego, protestując m.in. przeciwko budowie elektrowni atomowej w Żarnowcu i zapory wodnej w Czorsztynie. Podnosili kwestię wycofania z Polski wojsk sowieckich i rozwiązania Układu Warszawskiego.

Za swoją działalność byli represjonowani przez władze PRL i wielokrotnie skazywani na kary więzienia. O znaczeniu Ruchu "Wolność i Pokój", który po 1989 r. uległ marginalizacji, tak pisał amerykański historyk Padraic Kenney w książce "Rewolucyjny karnawał. Europa Środkowa 1989": "Największą zasługą +Wolności i Pokoju+ było kształtowanie charakteru opozycji antykomunistycznej w ostatnich latach trwania bloku sowieckiego. Istniały ruchy bardziej radykalne i posiadające wszechstronniejsze propozycje, ale żaden nie był równie czynny".

Podkreślając wyjątkową aktywność Ruchu, Kenney zwracał uwagę na "imponującą liczbą organizowanych przez niego demonstracji, strajków okupacyjnych, +rusztingów+ (rozwijanie transparentów na rusztowaniach remontowanych budynków - PAP), marszów, głodówek, akcji ulotkowych, seminariów, happeningów oraz konferencji". "Wszystko to - dodawał Kenney - było dziełem nie więcej niż około setki najaktywniejszych działaczy. (...) Tak jak WiP wpłynął na młodsze pokolenie Polaków, tak też jego wpływ rozprzestrzeniał się za granicę, na pozostały obszar Europy Środkowej". (PAP)

mjs/ ls/ mhr/

Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL