Inne

23.12.2016

Bożonarodzeniowa choinka - symbol rajskiego drzewa

Rajski ogród - obraz Lucasa Cranacha Starszego ze zbiorów Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu. Źródło: Wikimedia Commons Rajski ogród - obraz Lucasa Cranacha Starszego ze zbiorów Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu. Źródło: Wikimedia Commons

Bożonarodzeniowa choinka wywodzi się z symboliki drzewa w Raju, z którego wypędzeni zostali Adam i Ewa, a światła na choince symbolizują Jezusa, który przywraca możliwość powrotu – wyjaśnia historyk wczesnego chrześcijaństwa ks. prof. Józef Naumowicz.

W archiwum katedry w Strasburgu, w księgach rachunkowych z 1492 r., jest zapis o zakupie zielonych jodeł do dziewięciu kościołów w Strasburgu na Boże Narodzenie. Ta wzmianka to najstarszy zapis o choinkach – powiedział ks. prof. Józef Naumowicz, kierownik Katedry Historii Starożytnej na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego, autor niedawno wydanej książki "Historia świątecznej choinki".

Boże Narodzenie – jak przypomniał historyk - zaczęto obchodzić w IV wieku. Według zapisów z tamtych czasów, m.in. pism św. Efrema, podczas tego święta używano wtedy różnych dekoracji roślinnych, jak gałązki i wieńce.

W średniowieczu popularne były wystawiane przed kościołami przedstawienia teatralne prezentujące biblijną historię Adama i Ewy, konsekwencje grzechu pierworodnego i proroków zapowiadających przyjście Zbawiciela - Chrystusa. Widowiska te pokazywano w dzień przed Bożym Narodzeniem. Jak tłumaczy ks. Naumowicz, aby można było pokazać grzech pierwszych ludzi, głównym rekwizytem na scenie musiało być rajskie drzew.

W średniowieczu, od XII do XV wieku, popularne były wystawiane przed kościołami przedstawienia teatralne prezentujące biblijną historię Adama i Ewy, konsekwencje grzechu pierworodnego i proroków zapowiadających przyjście Zbawiciela - Chrystusa. Widowiska te pokazywano w dzień przed Bożym Narodzeniem. "One były tak popularne, że o 24 grudnia mówiło się, że to dzień Adama i Ewy" – dodał Naumowicz. Do dziś wg kalendarza 24 grudnia Adam i Ewa obchodzą imieniny.

Jak tłumaczy ks. Naumowicz, aby można było pokazać grzech pierwszych ludzi, głównym rekwizytem na scenie musiało być rajskie drzewo (z którego Ewa zerwała owoc). Raj – jak podają zachowane opisy tamtych przedstawień – przedstawiano bogato, a drzewo było żywe i wieszano na nim owoce.

"Spektakle upadły pod koniec średniowiecza, ale zachował się dzień Adama i Ewy i zachowało się też drzewko. Ono tak się podobało, że ten symbol drzewa rajskiego, zawsze zielonego, żywego, zaczęto stawiać w świątyniach i w domach" – powiedział Naumowicz.

Zdaniem ks. Naumowicza, o choince podobnej do tej, która jest znana współcześnie - czyli zielonym drzewku, oświetlonym i ozdobionym - można mówić dopiero od przełomu średniowiecza i renesansu.

"Są świadectwa z terenu Alzacji, które pokazują, że w końcu XV i na początku XVI wieku rozpoczęło się to, co dzisiaj nazywamy choinką, czyli przynoszenie do domu na Boże Narodzenie drzewka, które jest zielone, które ozdabia się światłami, zawiesza się na nim owoce, a często także opłatki" – powiedział.

Ks. Naumowicz podkreśla, że zielona choinka to przede wszystkim symbol życia. "Za tym kryje się symbol drzewa rajskiego – utraconego, ale też odzyskanego przez narodzenie Jezusa Chrystusa, którego na choice symbolizuje światło. Jezus to światłość, która przyszła na świat. On sprawia, że utracony przez Adama i Ewę (wypędzonych z Raju - PAP) dostęp do tego Drzewa Życia jest na nowo przywrócony" – wyjaśnił historyk.

Opłatki na choinkach symbolizowały zbawczą ofiarę Chrystusa. Świadczy o tym ówczesna ikonografia - na niektórych średniowiecznych obrazach przy rajskim drzewie obok Ewy, która zrywa z niego owoc (symbol grzechu) była umieszczana matka Jezusa - Maryja, która zrywała z drzewa hostię (symbol ofiary Chrystusa).

Ks. Naumowicz podkreśla, że zielona choinka to przede wszystkim symbol życia. "Za tym kryje się symbol drzewa rajskiego – utraconego, ale też odzyskanego przez narodzenie Jezusa Chrystusa, którego na choice symbolizuje światło. Jezus to światłość, która przyszła na świat. On sprawia, że utracony przez Adama i Ewę (wypędzonych z Raju - PAP) dostęp do tego Drzewa Życia jest na nowo przywrócony" – wyjaśnił historyk.

Podkreślił, że bogata symbolika światła od początku towarzyszy Bożemu Narodzeniu. Dawne świadectwa z IV w. mówią o bogato oświetlonych wówczas kościołach; w średniowieczu przechowywano specjalne kandelabry, które wykorzystywano do oświetlania kościołów tylko w Boże Narodzenie. "Stąd mamy później światła na choince" - tłumaczył Naumowicz.

O pochodzeniu choinki powstało wiele teorii wiążących to drzewko np. z pogańskimi zwyczajami, starogermańskim kultem drzew. "Nie ma jednak żadnego zapisu świadczącego o tym, żeby Germanowie wnosili drzewko do mieszkań" – zaznaczył ks. Naumowicz.

Choinka jako świąteczne, zielone i ozdobione drzewko ma, według ks. Naumowicza, rodowód chrześcijański. Jego zdaniem, to znaczenie i symbolika świąt Bożego Narodzenia, obecna zarówno w średniowiecznych "rajskich misteriach" teatralnych, jak i w traktatach teologicznych, a także ówczesna symbolika drzewa rajskiego - pozwalają zrozumieć, dlaczego to drzewko pojawiło się w domach i stało się znakiem Bożego Narodzenia. (PAP)

ren/ karo/

Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL