Katyń

02.04.2016 aktualizacja 23.08.2016

Decyzja o wymordowaniu polskich jeńców wojennych z obozów w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie oraz Polaków przetrzymywanych w więzieniach NKWD na obszarze przedwojennych wschodnich województw Rzeczypospolitej zapadła na najwyższym szczeblu sowieckich władz.

Podjęło ją 5 marca 1940 r. Biuro Polityczne KC WKP(b) na podstawie pisma, które ludowy komisarz spraw wewnętrznych Ławrientij Beria skierował do Stalina. Szef NKWD, oceniając w nim, że wszyscy wymienieni Polacy "są zatwardziałymi, nierokującymi poprawy wrogami władzy sowieckiej", wnioskował o rozpatrzenie ich spraw w trybie specjalnym, "z zastosowaniem wobec nich najwyższego wymiaru kary - rozstrzelanie".

Po trwających miesiąc przygotowaniach, 3 kwietnia 1940 r. rozpoczęto likwidację obozu w Kozielsku, a dwa dni później obozów w Starobielsku i Ostaszkowie. Przez następnych sześć tygodni Polacy wywożeni byli z obozów grupami do miejsc kaźni.

Z Kozielska 4 404 osób przewieziono do Katynia i zamordowano strzałami w tył głowy. 3 896 jeńców ze Starobielska zabito w pomieszczeniach NKWD w Charkowie, a ich ciała pogrzebano na przedmieściach miasta w Piatichatkach. 6 287 osób z Ostaszkowa rozstrzelano w gmachu NKWD w Kalininie, obecnie Twer, a pochowano w miejscowości Miednoje. Łącznie zamordowano 14 587 osób.

Na mocy decyzji z 5 marca 1940 r. wymordowano również około 7 300 Polaków przebywających w różnych więzieniach na terenach włączonych do Związku Sowieckiego: na Ukrainie rozstrzelano 3 435 osób (ich groby prawdopodobnie znajdują się w Bykowni pod Kijowem), a na Białorusi około 3,8 tys. (pochowanych prawdopodobnie w Kuropatach pod Mińskiem). Większość z nich stanowili aresztowani działacze konspiracyjnych organizacji, oficerowie nie zmobilizowani we wrześniu 1939 r., urzędnicy państwowi i samorządowi oraz "element społecznie niebezpieczny" z punktu widzenia władz sowieckich.
mjs

Kalendarium

    1939

    23 sierpnia

    Minister spraw zagranicznych III Rzeszy Joachim von Ribbentrop oraz ludowy komisarz spraw zagranicznych ZSRS, pełniący jednocześnie funkcję przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych (premiera), Wiaczesław Mołotow - podpisali w Moskwie w obecności Stalina sowiecko-niemiecki pakt o nieagresji wraz z tajnym protokołem dodatkowym, którego konsekwencją był IV rozbiór Polski.

1 września

 

Wojska niemieckie bez wypowiedzenia wojny przekroczyły granice Polski, rozpoczynając tym samym pierwszą kampanię II wojny światowej.

 

17 września

 

Armia Czerwona, łamiąc obowiązujący polsko-sowiecki pakt o nieagresji, wkroczyła na teren Polski, realizując tym samym ustalenia zawarte w tajnym protokole paktu Ribbentrop-Mołotow.

 

19 września

 

Szef NKWD Ławrientij Beria powołał Zarząd do Spraw Jeńców Wojennych i Internowanych przy NKWD oraz nakazał utworzenie sieci obozów.

 

28 września

 

Joachim von Ribbentrop i Wiaczesław Mołotow podpisali w Moskwie sowiecko-niemiecki układ "O granicach i przyjaźni", który potwierdzał dokonanie przez oba totalitarne państwa rozbioru Polski. Uczestnicząc w nim wspólnie z III Rzeszą Związek Sowiecki zajął w 1939 r. obszar o powierzchni ponad 190 tys. km kw. z ludnością liczącą ok. 13 mln osób. Wśród nich było około 5 mln Polaków, pozostali to Ukraińcy, Białorusini i Żydzi.

 

wrzesień-październik

 

W walkach z Armią Czerwoną zginęło ok. 2,5 tys. polskich żołnierzy, ok. 20 tys. było rannych i zaginionych. Do niewoli sowieckiej dostało się 240-250 tys. żołnierzy, w tym około 10 tys. oficerów.

 

październik

 

Części jeńców-szeregowców została zwolniona do domów, ale około 37 tys. władze sowieckie skierowały do przymusowych robót. Nie wiadomo ilu z nich trafiło do obozów pracy.

 

W tym samym czasie zapadła decyzja o zorganizowaniu dwóch "obozów oficerskich" w Starobielsku i Kozielsku oraz obozu w Ostaszkowie, przeznaczonego dla funkcjonariuszy policji, KOP i więziennictwa.

 

 

 

22 października

 

Na terenach polskich zagarniętych przez Związek Sowiecki, w atmosferze terroru i pod kontrolą NKWD, przeprowadzono "wybory" do Zgromadzenia Ludowego Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainy. Wyłonieni w ten sposób "deputowani ludowi" wystąpili do Rady Najwyższej ZSRS o włączenie Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainy do "macierzystych" republik sowieckich.

 

31 października

 

Zwracając się do delegatów V Nadzwyczajnej Sesji Rady Najwyższej ZSRS Wiaczesław Mołotow stwierdził m.in.:"Rządzące koła Polski niemało się pyszniły +trwałością+ swego państwa i +potęgą+ swej armii. Jednakże wystarczające się okazało krótkie uderzenie w Polskę ze strony naprzód armii niemieckiej, a potem Armii Czerwonej, aby nic nie zostało z owego poczwarnego bękarta Traktatu Wersalskiego, który żył kosztem niepolskich narodowości. +Tradycyjna polityka+ bezdogmatycznego lawirowania i gry pomiędzy Niemcami i ZSRS okazała się niewypłacalną i całkowicie zbankrutowała".

 

1 i 2 listopada

 

Rada Najwyższa ZSRS podjęła decyzję o przyłączeniu do Białoruskiej i Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej anektowanych ziem wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej.

 

1-4 listopada

 

Wszyscy polscy jeńcy-oficerowie zostali umieszczeni w obozach w Kozielsku i Starobielsku, natomiast funkcjonariusze policji, KOP i więziennictwa w obozie w Ostaszkowie.

 

16 listopada

 

W Berlinie podpisano niemiecko-sowieckie porozumienie o wymianie ludności pochodzenia niemieckiego ze strefy sowieckiej oraz ludności pochodzenia białoruskiego, ukraińskiego i rosyjskiego ze strefy niemieckiej.

 

23 listopada

 

Zakończenie niemiecko-sowieckiej wymiany polskich jeńców wojennych. Strona sowiecka przekazała Niemcom ponad 42 tys. osób, natomiast strona niemiecka ponad 13 tys.

 

29 listopada

 

Prezydium Rady Najwyższej ZSRS nadało sowieckie obywatelstwo wszystkim osobom, które w dniach 1 i 2 listopada 1939 r. mieszkały na terenach wcielonych do ZSRS.

 

1940

 

luty

 

Dowództwo Armii Czerwonej zwróciło się do Stalina o wyznaczenie zasad dalszego postępowania z polskimi jeńcami w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie

 

10 lutego

 

Władze sowieckie przeprowadziły pierwszą z czterech masowych deportacji obywateli polskich, w czasie której według danych NKWD do północnych obwodów Rosji i na zachodnią Syberię wywieziono około 140 tys. ludzi. Warunki panujące w czasie transportu były przerażające, ludzie umierali z zimna, głodu i wyczerpania.

 

Kolejne deportacje obywateli polskich przeprowadzono w kwietniu i czerwcu 1940 r. Ostatnią rozpoczęto w przededniu wojny niemiecko-sowieckiej pod koniec maja 1941 r.  W sumie według danych NKWD w czterech deportacjach zesłano około 330-340 tys. osób. Ich celem była eksterminacja elit oraz ogółu świadomej narodowo polskiej ludności, miały one rozbić społeczną strukturę, dostarczając jednocześnie totalitarnemu sowieckiemu imperium siłę roboczą.

 

koniec lutego

 

W obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie  przebywało łącznie 8376 oficerów oraz 6192 funkcjonariuszy policji, KOP i więziennictwa.

 

Wśród uwięzionych znajdowała się duża grupa oficerów rezerwy, powołanych do wojska w chwili wybuchu wojny. Większość z nich reprezentowała polską inteligencję - lekarze, prawnicy, nauczyciele szkolni i akademiccy, inżynierowie, literaci, dziennikarze, działacze polityczni, urzędnicy państwowi i samorządowi, ziemianie. Obok nich w obozach znaleźli się również kapelani katoliccy, prawosławni, protestanccy oraz wyznania mojżeszowego.

 

marzec

 

Ludowy Komisarz Spraw Wewnętrznych, Ławrientij Beria, skierował do Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Partii Komunistycznej adresowane do „towarzysza Stalina” pismo z projektem decyzji o likwidacji polskich jeńców.

 

5 marca

 

Na wniosek szefa NKWD Ławrientija Berii Biuro Polityczne KC WKP(b) podjęło  uchwałę o rozstrzelaniu polskich oficerów więzionych w obozach na terenie Związku Sowieckiego oraz innych więźniów polskich przetrzymywanych w zachodnich obwodach Ukrainy i Białorusi.

 

Na wniosku Berii znajdują się podpisy Stalina, Woroszyłowa, Mołotowa i Mikojana, a także ręczna notatka: „Kalinin-za, Kaganowicz-za”.

 

15 marca

 

W Katyniu rozstrzelano pierwszych 13 jeńców z obozu w Kozielsku.

 

kwiecień-maj

 

Po trwających miesiąc przygotowaniach 3 kwietnia 1940 r. rozpoczęto likwidację obozu w Kozielsku, a dwa dni później obozów w Starobielsku i Ostaszkowie.Wśród wywożonych Polaków Sowieci podtrzymywali nadzieję na repatriację.

 

•    Z Kozielska 4 404 jeńców przewieziono do Katynia i zamordowano strzałami w tył głowy.

 

•    3 896 jeńców ze Starobielska zabito w pomieszczeniach NKWD w Charkowie, a ich ciała pogrzebano na przedmieściach miasta w Piatichatkach.

 

•    6 287 jeńców z Ostaszkowa rozstrzelano w gmachu NKWD w Kalininie, obecnie Twer, a pochowano w miejscowości Miednoje.

 

•    Wymordowano również 7305 polskich więźniów, których przetrzymywano na terenach włączonych do Związku Sowieckiego: na Ukrainie rozstrzelano 3 435 osób (ich groby prawdopodobnie znajdują się w Bykowni pod Kijowem) , a na Białorusi około 3,8 tys. (pochowanych prawdopodobnie w Kuropatach pod Mińskiem).

 

Większość z nich stanowili aresztowani działacze konspiracyjnych organizacji, oficerowie nie zmobilizowani we wrześniu 1939 r.,urzędnicy państwowi i samorządowi oraz „element społecznie niebezpieczny” z punktu widzenia władz sowieckich.

 

•    Spośród jeńców z Kozielska, Starobielska i Ostaszkowa ocalała grupa 448 osób (według innych źródeł 395). Byli to ci, których przewieziono do utworzonego przez NKWD obozu przejściowego w Pawliszczew Borze, a następnie przetransportowano do Griazowca.

 

12/13 kwietnia

 

Druga masowa deportacja ludności polskiej w głąb Związku Sowieckiego. Jej ofiarami były rodziny rozstrzeliwanych właśnie jeńców i więźniów. Według danych NKWD w czasie przeprowadzonej wówczas wywózki zesłano łącznie około 61 tys. osób, głównie do Kazachstanu.

 

12 maja

 

Ostatnie transporty oficerów z Kozielska do Katynia i ze Starobielska do Charkowa.

 

1941

 

22 czerwca

 

Atak Niemiec na Związek Sowiecki.

 

16 lipca

 

Niemcy zajęli Smoleńsk i okolice Katynia.

 

30 lipca

 

Polska podpisała porozumienie ze Związkiem Sowieckim  - tzw. układ Sikorski-Majski.

 

12 sierpnia

 

Dekret Prezydium Rady Najwyższej ZSRS o tzw. amnestii dla "wszystkich obywateli polskich, pozbawionych obecnie wolności na terytorium sowieckim w charakterze jeńców wojennych lub na innych wystarczających podstawach".

 

Decyzja Biura Politycznego KC WKP(b) nakazująca zwolnienie "wszystkich jeńców wojennych i internowanych wojskowych byłej armii polskiej".

 

14 sierpnia

 

W Moskwie podpisano polsko-sowiecką umowę wojskową o utworzeniu Armii Polskiej w ZSRS. Jej dowódcą został zwolniony 4 sierpnia z więzienia na Łubiance gen. Władysław Anders.

 

sierpień

 

Utworzenie specjalnego biura Sztabu Armii Polskiej w ZSRS pod kierownictwem rtm. Józefa Czapskiego, które zajęło się "sprawą zaginionych z Kozielska, Starobielska i Ostaszkowa".   

 

wrzesień-październik

 

Służby wywiadowcze w okupowanej Polsce z rozkazu gen. Sikorskiego poszukiwały zaginionych jeńców z Kozielska, Starobielska i Ostaszkowa, którzy według Sowietów zostali rzekomo zwolnieni. W wyniku poszukiwań nie odnaleziono żadnego z jeńców ani w domach, ani w niemieckich oflagach.

 

6 września

 

Ambasador polski w ZSRS Stanisław Kot wręczył zastępcy ludowego komisarza spraw zagranicznych Związku Sowieckiego Andriejowi Wyszyńskiemu pierwszą listę zaginionych.

 

W ciągu następnych miesięcy ambasador Kot wielokrotnie bezskutecznie interweniował u Wyszyńskiego w sprawie odnalezienia polskich jeńców wojennych.

 

15 października

 

List gen. Sikorskiego do ambasadora ZSRS Aleksandra Bogomołowa w sprawie odnalezienia kilku tysięcy polskich oficerów, którzy nie powrócili do Polski i nie zostali odnalezieni w sowieckich obozach.

 

3 grudnia

 

Rozmowa gen. Sikorskiego ze Stalinem na Kremlu, w obecności gen. Andersa i komisarza Mołotowa. Interwencja w sprawie zaginionych oficerów. Stalin w odpowiedzi stwierdził, że "uciekli do Mandżurii".

 

1942  

 

28 stycznia

 

Oficjalna interwencja rządu RP w sprawie zaginionych jeńców - "Nota nr 49". Pozostaje bez odpowiedzi.

 

3 lutego

 

Memoriał złożony przez rtm. Czapskiego w NKWD wymieniał liczbę 8300 oficerów, którzy nie powrócili z obozów w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie.

 

18 marca

 

Kolejna interwencja w sprawie poszukiwanych jeńców. Gen. Anders i płk Leopold Okulicki zostali przyjęci przez Stalina i wręczyli mu imienną listę 4518 zaginionych.

 

marzec-sierpień

 

Ewakuacja Armii Polskiej ze Związku Sowieckiego. Łącznie w czasie ewakuacji przeprowadzonych w 1942 r. do Iranu wysłano 115 742 osoby, w tym 78 470 żołnierzy oraz 37 272 osoby cywilne. Liczba ta nie sięgała nawet 10 % ludności wywiezionej w głąb Związku Sowieckiego ze wschodnich terenów Rzeczypospolitej.

 

lato

 

Polscy robotnicy przymusowi, poinformowani przez miejscową ludność, rozkopali jeden z grobów katyńskich i stwierdzili, że pochowani są tam polscy oficerowie.

 

1943

 

luty

 

Początek rozkopywania grobów katyńskich przez Niemców.

 

10 kwietnia

 

Do Smoleńska wyjechała zaproszona przez władze niemieckie polska delegacja, w skład której weszli m.in. dr Edmund Seyfried (dyrektor Zarządu Głównego Rady Głównej Opiekuńczej) oraz pisarze Ferdynand Goetel i Jan Emil Skiwski.

 

 

11 kwietnia

 

Pierwszy oficjalny komunikat niemiecki dotyczący Zbrodni Katyńskiej: Agencja Transocean poinformowała na podstawie raportu niemieckich władz w Smoleńsku o "odkryciu masowego grobu ze zwłokami 3.000 oficerów polskich".

 

 

13 kwietnia

 

W Berlinie w siedzibie Ministerstwa Spraw Zagranicznych odbyła się konferencja prasowa poświęcona odkryciu masowych grobów w Katyniu.

Radio Berlin podało dodatkowe informacje ze Smoleńska na temat identyfikacji zwłok polskich oficerów.

 

15 kwietnia

 

Sowieckie Biuro Informacyjne próbując odsunąć podejrzenia od władz ZSRS stwierdziło, że polscy jeńcy byli zatrudnieni na robotach budowlanych na zachód od Smoleńska i "wpadli w ręce niemieckich katów faszystowskich w lecie 1941 r., po wycofaniu się wojsk sowieckich z rejonu Smoleńska". Komunikat Biura głosił: "Niemieckie zbiry faszystowskie nie cofają się w tej swojej potwornej bredni przed najbardziej łajdackim i podłym kłamstwem, za pomocą którego usiłują ukryć niesłychane zbrodnie, popełnione, jak to teraz widać jasno, przez nich samych".

 

W związku z oświadczeniem Sowieckiego Biura Informacyjnego, rząd RP na uchodźstwie zlecił swojemu przedstawicielowi w Szwajcarii zwrócić się do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża z prośbą o powołanie komisji do zbadania odkrytych grobów.

 

16 kwietnia

 

Do Katynia przybyła Komisja Techniczna Polskiego Czerwonego Krzyża, która pracowała przy ekshumacjach do 9 czerwca 1943 r.

 

17 kwietnia

 

Delegat PCK przy MCK w Genewie Stanisław Radziwiłł złożył oficjalną notę rządu RP w sprawie wysłania komisji do Katynia.

 

Tego samego dnia, pół godziny wcześniej,  również Niemcy zwrócili się do MCK o wszczęcie dochodzenia. Działania władz niemieckich zmierzające do sprowokowania konfliktu pomiędzy aliantami miały wywołać wrażenie, że postępowanie Berlina i polskiego rządu są ze sobą koordynowane.

 

Oświadczenie Rady Ministrów RP w sprawie zbrodni katyńskiej: "Rząd Polski piętnuje wszystkie zbrodnie, popełnione na polskich obywatelach, i odmawia prawa wyzyskiwania tych ofiar w politycznej grze przez kogokolwiek, kto winien jest tych przestępstw przeciw Narodowi i Państwu Polskiemu".

 

17 i 20 kwietnia

 

Interwencje polskiego rządu u władz sowieckich w sprawie wyjaśnienia mordu dokonanego w Katyniu. Brak odpowiedzi.

 

19 kwietnia

 

Bardzo ostra reakcja Moskwy na propozycję dochodzenia prowadzonego przez MCK.

 

Sowiecki dziennik "Prawda" opublikował artykuł zatytułowany "Polscy pomocnicy Hitlera", w którym oskarżył Polaków o kolaborację z Niemcami. W artykule czytamy m. in.: "Oszczerstwo gwałtownie się szerzy. Zanim wysechł atrament na piórach niemiecko-faszystowskich pismaków, ohydne wymysły Goebbelsa i spółki na temat rzekomego masowego mordu na polskich oficerach dokonanego przez władze sowieckie w 1940 r. zostały podchwycone nie tylko przez wiernych hitlerowskich służalców, ale co dziwniejsze, przez ministerialne kręgi rządu generała Sikorskiego(...). Polscy przywódcy w niewybaczalny sposób poszli na lep chytrej prowokacji Goebbelsa i w rzeczywistości podtrzymali nikczemne kłamstwa i oszczercze wymysły katów narodu polskiego. Wobec tego trudno się dziwić, że Hitler też zwrócił się do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża z propozycją przeprowadzenia +dochodzenia+ na miejscu zbrodni, przygotowanej rękoma jego mistrzów w sztuce zabijania".

 

20 kwietnia

 

Zarząd Główny PCK przesłał do MCK w Genewie raport Kazimierza Skarżyńskiego z pobytu w Katyniu.

 

21 kwietnia

 

Stalin wysłał tajne i jednobrzmiące depesze do prezydenta Roosevelta i premiera Churchilla, w których zarzucił rządowi gen. Sikorskiego prowadzenie w zmowie z Hitlerem wrogiej kampanii przeciwko Związkowi Sowieckiemu. "Wszystkie te okoliczności - pisał Stalin - zmuszają Związek Sowiecki do stwierdzenia, że obecny rząd polski (...) faktycznie zerwał sojusznicze stosunki z ZSRS i zajął pozycję wroga wobec w stosunku do Związku Sowieckiego".

 

noc z 25 na 26 kwietnia

 

Formalne zerwanie stosunków dyplomatycznych przez Moskwę z rządem RP na uchodźstwie

 

28 kwietnia

 

Na miejsce zbrodni na zaproszenie władz niemieckich przybyła grupa 12 międzynarodowych ekspertów medycyny sądowej i kryminologii, pod przewodnictwem dr. Ferenca Orsosa, dyrektora Instytutu Medycyny Sądowej w Budapeszcie. Eksperci jednomyślnie stwierdzili, iż egzekucje na polskich jeńcach zostały dokonane w marcu i kwietniu 1940 r., gdy w rejonie Smoleńska nie było Niemców.

 

3 czerwca

 

Zakończenie niemieckich prac ekshumacyjnych.

 

wrzesień

 

Armia Czerwona zajmuje Katyń.

 

1944

 

24 stycznia

 

Sowiecka komisja specjalna pod przewodnictwem prof. dr. Nikołaja Burdenki po ekshumacji 925 odpowiednio spreparowanych ciał polskich oficerów ogłosiła, że zbrodni na Polakach dokonali Niemcy między wrześniem a grudniem 1941 r.

 

30 stycznia

 

Uroczysta msza żałobna w Lesie Katyńskim z udziałem delegacji 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki.

 

1945 -1946

 

W trakcie procesu zbrodniarzy nazistowskich w Norymberdze Sowieci wprowadzają do aktu oskarżenia zarzut odpowiedzialności za zbrodnię katyńską.

 

Trybunał norymberski w wydanym 1 października 1946 r. wyroku pomija jednak sprawę zamordowania polskich oficerów z powodu braku dowodów.

 

1951-1952

 

1 października 1951 - 22 grudnia 1952

 

Komisja Kongresu USA do zbadania zbrodni katyńskiej pod przewodnictwem Raya J. Maddena.

 

W czasie prac przesłuchano 81 świadków, zbadano 181 dowodów i ponad 100 pisemnych oświadczeń świadków.

 

22 grudnia 1952 r. Komisja ogłosiła końcowy raport, zalecając, aby "oświadczenia pisemne, materiał dowodowy i wyniki badań zostały przekazane Zgromadzeniu Ogólnemu Narodów Zjednoczonych celem wniesienia skargi przed Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości przeciw ZSRS o popełnienie zbrodni, która była pogwałceniem praw uznawanych przez wszystkie cywilizowane narody".

 

1952

 

1 marca

 

Oświadczenie rządu PRL: "Cały świat wydał wyrok na hitlerowskich morderców z Katynia [...]. Naród polski patrzy z obrzydzeniem na próby amerykańskich kół rządzących posługiwania się zatrutą bronią odziedziczoną po Goebbelsie, próby zmierzające do zatarcia śladów zbrodni hitlerowskich i do nikczemnego szczucia przeciwko narodom Związku Radzieckiego, które dźwigały na swoich barkach główny ciężar walki o rozgromienie hitleryzmu".

 

1979

 

W Warszawie powstał niezależny Komitet Katyński, pod przewodnictwem Stefana Melaka.

 

1980

 

21 marca

 

Na Rynku Głónym w Krakowie protestując przeciwko zatajaniu przez władze zbrodni katyńskiej aktu samospalenia dokonał były żołnierz AK Walenty Badylak.

 

1981

 

31 lipca

 

Na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie odsłonięty został pierwszy w Polsce pomnik ku czci ofiar Katynia, podający nazwy: Ostaszków, Starobielsk, Katyń oraz 1940 r. jako datę dokonania zbrodni. Pomnik jeszcze tej samej nocy został usunięty przez Służbę Bezpieczeństwa. W "Dolince Katyńskiej" nadal jednak zapalano znicze i składano kwiaty.

 

1983

 

W Katyniu władze sowieckie wzniosły pomnik z napisem "Ofiarom faszyzmu - oficerzom (sic) polskim, rozstrzelanym przez hitlerowców w 1941 roku".

1985

 

marzec

 

Władze PRL  wzniosły w "Dolince Katyńskiej" na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie nowy pomnik z napisem: „Żołnierzom polskim ofiarom hitlerowskiego faszyzmu spoczywającym w ziemi katyńskiej - 1941 rok”.

 

1989

 

9 października

 

Prokurator generalny PRL Józef Żyta wystąpił do prokuratora generalnego ZSRS o wszczęcie śledztwa w sprawie zbrodni katyńskiej.

 

1990

 

13 kwietnia

 

Związek Sowiecki przyznał się do zbrodni katyńskiej. W komunikacie rządowej agencji TASS oficjalnie potwierdzono, że polscy jeńcy wojenni zostali rozstrzelani wiosną 1940 r. przez NKWD. Jako winni wskazani zostali wówczas komisarz NKWD Ławrientij Beria i jego zastępca Wsiewołoda Mierkułow. Strona radziecka wyraża głębokie ubolewanie w związku z tragedią katyńską, nazywając ją "jedną z cięższych zbrodni stalinizmu".

 

Tego samego dnia prezydent ZSRS Michaił Gorbaczow przekazał prezydentowi RP Wojciechowi Jaruzelskiemu kopie archiwalnych dokumentów z listami więźniów skierowanych w kwietniu i maju 1940 r. z obozu jenieckiego w Kozielsku do Smoleńska i z obozu w Ostaszkowie do Kalinina (obecny Twer), a także wykaz akt ewidencyjnych jeńców wojennych, którzy opuścili obóz NKWD w Starobielsku. Prezydent ZSRS oficjalnie zlecił wówczas wyjaśnić sprawę katyńską.

 

Wrzesień

 

Naczelna Prokuratura Wojskowa ZSRS rozpoczęła śledztwo w sprawie katyńskiej.

 

1991

 

25 lipca -9 sierpnia

 

Ekshumacje w Piatichatkach koło Charkowa.

 

15-31 sierpnia

 

Ekshumacje w Miednoje koło Tweru.

 

1992

 

14 października

 

Na polecenie prezydenta Rosji Borysa Jelcyna, przewodniczący Komitetu ds. Archiwów Państwowych prof. Rudolf Pichoja przekazał prezydentowi RP Lechowi Wałęsie w Belwederze główne dokumenty, dotyczące sprawy katyńskiej.

 

Władze rosyjskie opublikowały „Rozkaz numer 13”, wydany przez Politbiuro 5 marca 1940 r., w którym Stalin osobiście nakazuje rozstrzelanie polskich jeńców z Kozielska, Starobielska i Ostaszkowa. Strona polska udziela Rosji pomocy prawnej w jej śledztwie.

 

1993

 

2 sierpnia

 

Zespół ekspertów przy Głównej Prokuraturze Wojskowej Federacji Rosji opublikował raport końcowy w sprawie kwalifikacji prawnej zbrodni katyńskiej.

W pkt. 6 raportu stwierdzano: „Zamordowanie w kwietniu-maju 1940 r. 14 522 jeńców z kozielskiego, starobielskiego i ostaszkowskiego obozu Zarządów NKWD obwodów smoleńskiego, kalinińskiego i charkowskiego oraz w tym samym czasie 7305 więźniów z aresztów śledczych NKWD Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainy, po którym nastąpiła masowa deportacja ich rodzin w głąb ZSRR – było najcięższą zbrodnią przeciwko pokojowi, przeciwko ludzkości”.

Zgodnie z konwencją o nieprzedawnieniu  zbrodni przeciwko pokojowi, zbrodni wojennych i zbrodni ludobójstwa osoby odpowiedzialne za powyższą zbrodnię „powinny ponieść odpowiedzialność sądową zgodnie z wewnętrznym ustawodawstwem za bezprawne nadużycie władzy  - art. 171 kk RSFSR z 1929 roku – które doprowadziło do umyślnego zabójstwa – art. 102 kk RSFSR – na szczególnie wielką skalę , co powinno być traktowane jako ludobójstwo”.

 

1994

 

 

5 czerwca

 

W Kijowie zastępca szefa Służby Bezpieczeństwa Ukrainy Andrej Chomicz przekazał władzom RP tzw. Ukraińską Listę Katyńską, czyli listę nazwisk 3435 obywateli polskich zamordowanych przez NKWD na Ukrainie na podstawie decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 r.

 

1995

 

4 czerwca

 

Wmurowanie aktu erekcyjnego Polskiego Cmentarza Wojennego w Katyniu z udziałem prezydenta RP Lecha Wałęsy.

 

1998

 

27 czerwca

 

Położenie kamienia węgielnego pod Polski Cmentarz Wojenny w Charkowie (Piatichatkach) z udziałem prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego i prezydenta Ukrainy Leonida Kuczmy.

 

2000

 

17 czerwiec

 

W Charkowie (Piatichatkach) otwarto Polski Cmentarz Wojenny.

 

28 lipiec

 

Z udziałem premiera RP Jerzego Buzka otwarto  Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu.

 

2 wrzesień

 

Otwarto Polski Cmentarz Wojenny w Miednoje koło Tweru.

 

2004

 

31 sierpnia i 13 października

 

Do Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Warszawie wpłynęło zawiadomienie o przestępstwie złożone przez Prezesa Komitetu Katyńskiego i bliskich ofiar zamordowanych w Katyniu i Charkowie oraz Prezesa Zarządu Federacji Rodzin Katyńskich.

Zawiadomienie zawierało wnioski o wszczęcie śledztwa w sprawie zabójstw obywateli polskich dokonanych na podstawie decyzji Biura Politycznego Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii z 5 marca 1940 r.

 

21 września

 

Główna Prokuratura Wojskowa Federacji Rosyjskiej umorzyła trwające 14 lat śledztwo w sprawie zbrodni katyńskiej. Nikomu nie postawiono zarzutów. Rosjanie nie uznali mordu katyńskiego za ludobójstwo.

 

12 października

 

Dyrektor Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu prof. Witold Kulesza powołał Międzyoddziałowy Zespół Śledczy do przeprowadzenia postępowania przygotowawczego w sprawie zbrodni katyńskiej.

 

30 listopada

 

IPN wszczął śledztwo w sprawie zbrodni katyńskiej. Sprawą zajęło się czterech prokuratorów – członków Międzyoddziałowego Zespołu Śledczego z Oddziałowej Komisji w Warszawie, Łodzi i Katowicach oraz wyznaczeni prokuratorzy w pozostałych ośmiu Oddziałowych Komisjach Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu i ich ośrodkach zamiejscowych.

 

2005

 

8 marca

 

Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Warszawie za pośrednictwem Ministerstwa Sprawiedliwości skierowała do rosyjskiej Prokuratury Generalnej wniosek o udzielenie jej pomocy prawnej poprzez wydanie uwierzytelnionych kopii lub odpisów całości akt umorzonego 21 września 2004 r. śledztwa.

 

22 marca

 

Sejm RP złożył hołd ofiarom Katynia i w przyjętej jednogłośnie uchwale zwrócił się do narodu rosyjskiego i władz Rosji o "ostateczne uznanie ludobójczego charakteru mordu na polskich jeńcach wojennych".

 

18 sierpnia

 

Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Warszawie wystąpiła do Prokuratury Generalnej Ukrainy z wnioskiem o udostępnienie polskim prokuratorom akt postępowań karnych prowadzonych przez jednostki organizacyjne ukraińskiej prokuratury, w celu przeprowadzenia ich oględzin i wyboru dokumentów istotnych dla śledztwa w sprawie zbrodni katyńskiej.

 

2006

 

luty

 

IPN otrzymał decyzję prokuratury rosyjskiej o odmowie przyznania ofiarom zbrodni katyńskiej statusu ofiar represji politycznych.

 

kwiecień

 

Rodziny Katyńskie podjęły decyzję o skierowaniu do Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu skarg przeciwko Federacji Rosyjskiej. Ich przedmiotem było postanowienie Głównej Prokuratury Wojskowej o umorzeniu śledztwa w sprawie mordu polskich oficerów w Katyniu oraz o zakwalifikowaniu tej zbrodni jako ulegającej przedawnieniu.

 

2007

 

9-11 listopada

 

Pośmiertne awanse ofiar Zbrodni Katyńskiej.

 

17 września

 

Uroczysta premiera filmu Katyń  w reżyserii Andrzeja Wajdy.

 

14 listopada

 

Sejm RP podjął  uchwałę ustanawiającą dzień 13 kwietnia jako Dzień Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej.

 

Grudzień

 

Szefowie dyplomacji Polski i Rosji, Radosław Sikorski i Siergiej Ławrow reaktywowali prace polsko-rosyjskiej komisji do spraw trudnych.

W skład komisji po polskiej stronie weszli, obok prof. Adama Rotfelda: prof. Jerzy Pomianowski, prof. Daria Nałęcz, prof. Władysław Stępniak, Dariusz Gaberle, Sławomir Dębski, Andrzej Grajewski, prof. Włodzimierz Marciniak, Katarzyna Pełczyńska-Nałęcz oraz Wojciech Zajączkowski. Stronę rosyjską reprezentują prof. Anatolij Torkunow (przewodniczący), prof. Natalia Lebiediewa, Aleksander Trietieckij i Stanisław Bełza.

 

2009

 

29 stycznia
 

Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego Rosji oddaliło skargę apelacyjną na wyrok Moskiewskiego Okręgowego Sądu Wojskowego w sprawie Katynia.
 

17 września
 

Zbrodnia katyńska kwalifikuje się jako zbrodnia ludobójstwa w oparciu o kryterium narodowe - wynika z ustaleń prokuratorów Instytutu Pamięci Narodowej.
 

2010

 

5 marca

W 70. rocznicę decyzji Politbiura KC WKP (b) o rozstrzelaniu polskich oficerów i więźniów, Memoriał wezwał prezydenta Rosji Dmitrija Miedwiediewa do odtajnienia akt śledztwa Głównej Prokuratury Wojskowej Rosji w sprawie zbrodni katyńskiej, a także do wznowienia tego dochodzenia.
 

2 kwietnia
 

Telewizja państwowa Rossija zaprezentowała film "Katyń" Andrzeja Wajdy. Był to pierwszy pokaz tego obrazu w rosyjskiej telewizji. Reżyser wyznał przed projekcją, iż nie sądził, że tego dożyje.
 

7 kwietnia
 

Premierzy Polski i Rosji, Donald Tusk i Władimir Putin, oddali hołd polskim oficerom zamordowanym przez NKWD w Katyniu; upamiętnili też rosyjskie ofiary stalinizmu.
 

10 kwietnia
 

W katastrofie samolotu pod Smoleńskiem zginął prezydent RP Lech Kaczyński, jego żona i 94 przedstawicieli polskich elit. Polska delegacja leciała na uroczystości 70. rocznicy zbrodni katyńskiej.
 

11 kwietnia
 

Telewizja państwowa Rossija pokazała w najlepszym czasie antenowym film "Katyń" Andrzeja Wajdy.
 

21 kwietnia
 

Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej uchylił orzeczenie Moskiewskiego Sądu Miejskiego z 2009 r., oddalające skargę stowarzyszenia Memoriał dotyczącą mordu NKWD na polskich oficerach w 1940 r., i skierował ją do ponownego rozpatrzenia przez ten sąd. Sąd Najwyższy nie uzasadnił swego werdyktu. Przewodniczący składu sędziowskiego Walentin Pirożkow oznajmił jedynie, że orzeczenie sądu I instancji było błędne. Poinformował też, że Moskiewski Sąd Miejski ma obowiązek merytorycznego rozpatrzenia skargi stowarzyszenia.
 

7 maja
 

Prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew oświadczył w wywiadzie dla dziennika "Izwiestija", że Katyń to przykład fałszowania historii. Opowiedział się za przedstawieniem prawdy o zbrodni katyńskiej Rosjanom i zagranicznym obywatelom, którzy są tym zainteresowani.
 

8 maja
 

Prezydent Miedwiediew przekazał wykonującemu obowiązki prezydenta marszałkowi Sejmu Bronisławowi Komorowskiemu 67 tomów akt śledztwa, które w latach 1990-2004 w sprawie zbrodni katyńskiej prowadziła Główna Prokuratura Wojskowa Federacji Rosyjskiej. Umarzając śledztwo strona rosyjska utajniła 116 ze 183 tomów akt.
 

11 maja
 

Delegacja Parlamentu Europejskiego ds. kontaktów z Rosją przyjęła deklarację ku czci 96 ofiar katastrofy samolotu prezydenckiego z 10 kwietnia, podkreślając, że zginęli oni w drodze do Katynia, by upamiętnić "zbrodnię wojenną o charakterze ludobójstwa" popełnioną na polskich oficerach.
 

15 czerwca
 

Wykonujący obowiązki prezydenta marszałek Sejmu Bronisław Komorowski przekazał Instytutowi Pamięci Narodowej 67 tomów akt śledztwa rosyjskiej prokuratury wojskowej ws. zbrodni katyńskiej, które otrzymał 8 maja od prezydenta Rosji Dmitrija Miedwiediewa w Moskwie.
 

25 czerwca
 

W Muzeum Wielkiej Wojny Ojczyźnianej w Mińsku otwarta zostaławystawa "Pamiętam. Katyń 1940" przygotowana przez Narodowe Centrum Kultury w Warszawie i Instytut Polski w Mińsku.
 

12 lipca
 

Pełnomocnik rodzin ofiar Zbrodni Katyńskiej dr Ireneusz Kamiński oświadczył, że skargę katyńską przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu może zakończyć ugoda; jej warunki to odtajnienie całej dokumentacji śledztwa w sprawie Zbrodni Katyńskiej prowadzonego w latach 1990-2004 przez rosyjską Główną Prokuraturę Wojskową oraz rehabilitacja o charakterze prawnym wszystkich ofiar Katynia.
 

21 września
 

Moskiewski Sąd Miejski ustalił, kto utajnił postanowienie Głównej Prokuratury Wojskowej Rosji z 21 września 2004 roku o umorzeniu śledztwa w sprawie mordu NKWD na polskich oficerach w 1940 r. Zabronił jednak ujawnienia danych tej osoby.
 

23 września

 

Prokuratura generalna Rosji przekazała stronie polskiej 20 kolejnych tomów kopii akt śledztwa w sprawie Zbrodni Katyńskiej, które w latach 1990-2004 prowadziła Główna Prokuratura Wojskowa Federacji Rosyjskiej. Stało się to w ramach realizacji polskiego wniosku o pomoc prawną.
 

17 października
 

Władze Rosji przesłały odpowiedź Europejskiemu Trybunałowi Praw Człowieka w Strasburgu w sprawie skargi katyńskiej. Rosjanie napisali, że nie mają obowiązku wyjaśniać losu zamordowanych przez NKWD w 1940 r. polskich oficerów, zaginionych - jak to określili - w wyniku "wydarzeń katyńskich". Pod pismem podpisał się wiceminister sprawiedliwości Georgij Matiuszkin.
 

22 października
 

Film dokumentalny "Katyń - 70 lat później" został pokazany przez stację TV Biełsat. Głównym tematem dokumentu, w którym wypowiadali się białoruscy, polscy i rosyjscy historycy, jest wciąż nieznana białoruska lista katyńska.

 

24 listopada

Rodziny ofiar zbrodni katyńskiej poinformowały PAP, że ugoda z władzami Rosji w sprawie skargi katyńskiej złożonej do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka jest wykluczona ze względu na treść pisma przesłanego przez władze Rosji w połowie października do Trybunału w Strasburgu.

 

26 listopada
 

Duma Państwowa, izba niższa rosyjskiego parlamentu, przyjęła uchwałę w sprawie zbrodni katyńskiej. Mord na polskich oficerach wiosną 1940 r. uznano w niej za zbrodnię reżimu stalinowskiego.

 

3 grudnia
 

Rosja przekazała Polsce 50 tomów akt śledztwa, jakie w sprawie zbrodni katyńskiej w latach 1990-2004 prowadziła Główna Prokuratura Wojskowa, najpierw ZSRR, a później Federacji Rosyjskiej.

 

2011
 



10 lutego

 

Ambasador Federacji Rosyjskiej w Polsce Aleksandr Aleksiejew w wywiadzie dla agencji Interfax oświadczył, że Rosja może zrehabilitować polskich oficerów rozstrzelanych przez NKWD wiosną 1940 roku.

 

28 lutego

 

Kolejni krewni ofiar zbrodni katyńskiej skierowali skargę przeciwko Rosji do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Powodem skargi jest odmowa uznania ich za pokrzywdzonych w rosyjskim postępowaniu Głównej Prokuratury Wojskowej, co uniemożliwia im poznanie pełnej prawdy o losie jednej z ofiar Katynia.

 

6 października

 

W Europejskim Trybunale Praw Człowieka w Strasburgu odbyła się rozprawa ws. skarg katyńskich. Rząd Rosji dowodził, że Trybunał nie ma "jurysdykcji czasowej", by rozpatrywać skargi katyńskie, dotyczące faktów sprzed 70 lat. Zbrodnia katyńska - jako zbrodnia wojenna - nie ulega przedawnieniu - odpowiada polskie MSZ.

Krewni ofiar zbrodni katyńskiej zarzucają władzom Rosji, że nie dokonały należytej kwalifikacji prawnej tej zbrodni, nie ustaliły jej sprawców i nie wyciągnęły wobec nich konsekwencji.

 

2012
 

13 kwietnia

 

Główny prokurator wojskowy Rosji Siergiej Fridinski oficjalnie potwierdził, że umarzając w 2004 roku śledztwo w sprawie Katynia strona rosyjska nie sformułowała żadnych zarzutów wobec Józefa Stalina i innych przywódców dawnego ZSRS.

 

16 kwietnia

 

Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu uznał, że Rosja dopuściła się poniżającego traktowania krewnych ofiar zbrodni katyńskiej i odmówiła Trybunałowi współpracy. Trybunał uznał, że zbrodnia katyńska jest zbrodnią wojenną, ale nie wypowiedział się w sprawie rehabilitacji jej ofiar. Sędziowie Trybunału orzekli natomiast przewagą jednego głosu (czterech do trzech), że nie mogą ocenić czy doszło do naruszenia art. 2 konwencji (o prawie do życia), czego domagała się polska strona. Trybunał uzasadnił, że nie może ocenić rosyjskiego śledztwa w sprawie zbrodni katyńskiej z lat 1990-2004, dlatego, że Rosja przyjęła Europejską Konwencję Praw Człowieka dopiero w 1998 r., czyli osiem lat po rozpoczęciu śledztwa. Ponadto Trybunał nie dostał rosyjskich materiałów ze śledztwa. Polska strona zapowiedziała odwołanie do Wielkiej Izby Trybunału.

Niewykluczone, że akta śledztwa w sprawie rozstrzelania polskich oficerów w ZSRS w 1940 roku nigdy nie zostaną odtajnione - informuje agencja Interfax, powołując się na "źródło zorientowane w sytuacji".

 

15 maja

 

Pracownia Brzozowski Grabowiecki Architekci sp. z o.o. podpisała z Muzeum Wojska Polskiego umowę na opracowanie projektów wykonawczych Muzeum Katyńskiego w Warszawie, które powstanie na terenie Kaponiery Cytadeli Warszawskiej.

 

22 maja

 

Przedstawiciel Ministerstwa Sprawiedliwości Białorusi Uładzimir Adamuszka zanegował istnienie tzw. białoruskiej listy katyńskiej. Według niego tej listy nie ma, ponieważ polscy wojskowi byli jedynie przewożeni przez terytorium Białorusi "tranzytem".

 

28 czerwca

 

Dyrektor Federalnej Agencji Archiwalnej (Rosarchiw) Andriej Artizow zapewnił, że Polska otrzyma wszystkie akta rosyjskiego śledztwa w sprawie Katynia z wyjątkiem tych, które zawierają dane "operacyjno-wywiadowcze". Dokumenty te, według niego, mają pozostać tajne. Polska otrzymała dotychczas od Rosji 148 ze 183 tomów akt śledztwa katyńskiego.

 

3 września

 

Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa ogłosiła, że 21 września z udziałem prezydentów Polski i Ukrainy Bronisława Komorowskiego i Wiktora Janukowycza odbędzie się otwarcie cmentarza w Bykowni na Ukrainie, upamiętniającego ofiary zbrodni katyńskiej.


 

Mariusz Jarosiński (PAP)

mjs/ ls/ jra/

Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL