Prof. Janusz Tazbir - historyk, wybitny badacz dziejów kultury

Prof. Janusz Tazbir uznawany był za jednego z najwybitniejszych znawców historii kultury staropolskiej. Jego zainteresowania badawcze skupiały się głównie na dziejach kultury oraz historii ruchów religijnych w Polsce, głównie w XVI i XVII w.

Krytykował podporządkowanie badań naukowych polityce historycznej i banalizowanie historii przez uwypuklanie rocznic wybranych wydarzeń. „Historia staje się poniekąd nauką pomocniczą obchodo- czy rocznicomanii. Dotyczy to zarówno wielkich postaci, jak i wydarzeń czy wreszcie dziejów miast. […] Rocznice pociągają wydawanie całej masy narodowej hagiografii. W niewielkim tylko stopniu służą one dalszemu rozwojowi
badań nad problem czy człowiekiem” - podkreślał.

Analizował też kult bohaterów narodowych na przestrzeni dziejów Polski.

„Zawsze byłem zdania, że tzw. „życie pośmiertne” bohaterów jest o wiele ciekawsze od ich żywota doczesnego. Bywa ono przedmiotem manipulacji, każdy okres, każda partia, każde stronnictwo wpisuje właściwie w żywot bohatera bliskie sobie poglądy i dążenia. Postać, która stoi na cokole, w brązie, w marmurze, w spiżu, jest właściwie bezbronna” - mówił w jednym z wywiadów.

Janusz Tazbir urodził się 5 sierpnia 1927 r. w Kałuszynie, miasteczku na wschód Warszawy.

Kształcił się w Liceum Ogólnokształcącym im. Juliusza Słowackiego w Warszawie. W 1950 r. ukończył studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim, cztery lata później obronił doktorat, a w 1960 r. uzyskał habilitację. W 1973 r. został mianowany profesorem zwyczajnym.

Największy wpływ na jego orientację naukową wywarli profesorowie Władysław Tomkiewicz (promotor pracy magisterskiej i doktorskiej), oraz Stanisław Herbst, wybitny znawca historii kultury XVII w.

Od 1953 r. był związany z Instytutem Historii Polskiej Akademii Nauk. W latach 1968-1983 był tam wicedyrektorem, a do 1990 r. dyrektorem. Od 1999 do 2003 r. był wiceprezesem Polskiej Akademii Nauk. Przewodniczył Centralnej Komisji ds. Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych oraz kapitule Konkursu o Nagrodę i Medal Zygmunta Glogera. Był członkiem m.in. PEN Clubu, Stowarzyszenia Pisarzy Polskich jury Nagrody Naukowej KLIO.

Był też przewodniczącym Rady Naukowej Polskiego Słownika Biograficznego i autorem wielu artykułów w czasopismach naukowych i popularnonaukowych. Przez ponad 40 lat redagował rocznik „Odrodzenie i reformacja w Polsce", był też m.in. członkiem Rady Redakcyjnej miesięcznika „Mówią wieki”.

Szerokiemu gronu czytelników był znany jako popularyzator historii, co było zasługą przede wszystkim jego lekkiego pióra i przystępnego języka, jakim operował. Z okazji 85. urodzin prof. Tazbira o jego wielkiej erudycji mówił PAP prof. Michał Kopczyński ze stołecznego Muzeum Historii Polski. „Wielokrotnie w toczonych na żywo dyskusjach prof. Tazbir wyciągał z pamięci cytaty oraz opowiadał uczestnikom debat ciekawe anegdoty” – przypominał Kopczyński.

W dorobku prof. Tazbira znalazły się publikacje takie jak: „Państwo bez stosów. Szkice z dziejów tolerancji w Polsce XVI i XVII w.", „Historia Kościoła katolickiego w Polsce 1460-1795", „Reformacja w Polsce. Szkice o ludziach i doktrynie”, „Okrucieństwo w nowożytnej Europie", „Polska na zakrętach dziejów", „W pogoni za Europą", „Polskie przedmurze chrześcijańskiej Europy. Mity a rzeczywistość historyczna", „Protokoły mędrców Syjonu. Autentyk czy falsyfikat”, „Pokuszenie historyczne. Ze świata szabel i kontuszy" i „Od sasa do lasa”.

Prof. Kopczyński zwrócił uwagę na to, że wymyślone przez Janusza Tazbira sformułowanie Państwo bez stosów zakorzeniło się w powszechnym o dawnej Polsce. „Weszło nie tylko w polski, ale i międzynarodowy obieg. Gdziekolwiek się go używa, myśli się tylko i wyłącznie o dawnej Rzeczypospolitej” – tłumaczył Kopczyński.

Za zasługi dla polskiej nauki i kultury prof. Tazbir został odznaczony m.in. Krzyżem Komandorskim z gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Medalem Gloria Artis i Medalem Komisji Edukacji Narodowej. (PAP)

jk/