Kultura i sztuka 1945-1989

04.09.2016
Kadr z filmu "Popiół i diament" Andrzeja Wajdy Kadr z filmu "Popiół i diament" Andrzeja Wajdy

Po II wojnie cała kultura w Polsce została poddana komunistycznej ideologii. Do kinematografii, teatru, literatury, malarstwa, architektury i pozostałych dziedzin kultury wprowadzono doktrynę socrealizmu,  który miał pokazywać zapał Polaków w budowie nowego ustroju, wskazywać wroga klasowego, chwalić potęgę socjalistycznego państwa i jego gospodarki.

Odwilż 1956 roku przyniosła liberalizację w dziedzinie kultury. Powstała tzw. polska szkoła filmowa, pokazująca - w miejsce zbiorowości - losy zwykłego człowieka uwikłanego w dramatyczne niekiedy wybory. Najbardziej znanym przykładem jest "Popiół i diament" Andrzeja Wajdy. W filmie tym wykreował swą najsłynniejszą filmową rolę Zbigniew Cybulski, który wcielił się w postać Maćka Chełmickiego, AK-owca, mającego wykonać wyrok śmierci na komuniście Szczuce, sekretarzu PPR.  "Popiół i diament" uznany został przez krytyków za arcydzieło sztuki filmowej.

Liberalizacja nie trwała długo.  Kierowana przez Władysława Gomułkę partia komunistyczna już w 1957 roku wycofywała się z bardziej liberalnej polityki kulturalnej, aby na  XIII Plenum KC PZPR w 1963 roku sformułować wyraźnie oczekiwania władz w stosunku do politycznej użyteczności powstających wówczas dzieł kultury. 

Połączone było to przede wszystkim z powrotem do bardziej restrykcyjnych działań cenzury prewencyjnej i obłożeniem niepokornych twórców zakazem publikowania. Warto przypomnieć, że sprawdzeniu przez cenzorów podlegały wszystkie przeznaczone do druku wydawnictwa i że aż do początku lat 80. ingerencji w żaden sposób nie zaznaczano.

Lata 80. przyniosły niespotykany wcześniej rozwój kultury niezależnej, rozwijała się twórczość amatorska, powstawały wiersze i piosenki. NSZZ Solidarność wspierali profesjonalni artyści. Niezwykłym hołdem dla związku stał się "Człowiek z żelaza" Andrzeja Wajdy, który zdobył Złotą Palmę na festiwalu w Cannes. Wydarzeniem było przyznanie Czesławowi Miłoszowi, wydawanemu w Polsce tylko w drugim obiegu, literackiej nagrody Nobla.

Wprowadzenie stanu wojennego skłoniło znaczna część ludzi kultury do wypowiedzenia posłuszeństwa władzy. Aktorzy rozpoczęli bojkot telewizji, pisarze wydawać książki w drugim obiegu, w którym ukazało się ponad 6 tys. tytułów książek i innych publikacji.Wiele z nich tworzy kanon kultury polskiej jak np. Raport z oblężonego miasta Zbigniewa Herberta.

Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL