Epoka nowożytna

10.05.2019

Jan II Kazimierz Waza

Jan II Kazimierz Waza - aut. Jan Feliks Piwarski. Źródło: BN Polona Jan II Kazimierz Waza - aut. Jan Feliks Piwarski. Źródło: BN Polona

Jan II Kazimierz Waza – od 1648 r. król Polski, tytularny król szwedzki. Był synem Zygmunta III Wazy i Konstancji Austriaczki, córki arcyksięcia Karola Habsburga. Zrzekł się kapelusza kardynalskiego, by objąć tron polski, z którego po dwudziestu latach panowania zrezygnował. 

Urodził się 22 marca 1609 r. w Krakowie. Był wychowany na dworze ojca w Warszawie, ale od wczesnych lat pozostawał pod wpływem matki i jezuickiego otoczenia. Z czasem stał się jednym z filarów tzw. fakcji austriackiej na dworze polskim, reprezentującej równocześnie interesy katolicyzmu. Ta postawa odróżniła Jana Kazimierza od liberalnego w kwestiach wyznaniowych starszego brata przyrodniego, Władysława. 

W młodości towarzyszył ojcu w kampanii szwedzkiej (1629 r.) oraz bratu w wojnie smoleńskiej (1633 r.). Następnie, w 1635 r., zaciągnął się na służbę cesarską i jako pułkownik wziął udział w nieudanej kampanii lotaryńskiej przeciwko Francuzom.  Wrócił do Wiednia jako przegrany, skąd w 1636 r. został wezwany do Polski przez Władysława IV, po zawarciu mediowanego przez Francję rozejmu ze Szwecją w Sztumskiej Wsi w 1635 r.

W 1637 r. ponownie znalazł się w Wiedniu w związku z małżeństwem Władysława IV z arcyksiężniczką Cecylią Renatą oraz zbliżeniem króla Polski z cesarzem. Nie uzyskał odpowiedniego dla królewskiego brata zaopatrzenia w kraju, w związku z tym wyruszył w 1638 r. w służbie habsburskiej z Włoch do Hiszpanii; obiecano mu godności wicekróla Portugalii i admirała floty.

Dyplomacja francuska uważnie obserwowała działania tak aktywnego sprzymierzeńca Habsburgów. U wybrzeży Prowansji Jak Kazimierz został zatrzymany i z polecenia kardynała Richelieu uwięziony pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Habsburgów hiszpańskich. Dwuletnia – lata 1638–1640 – niewola królewicza posłużyła Francji do wymuszenia na Władysławie IV przyrzeczenia, że nie będzie wspomagał, zwłaszcza militarnie, sił cesarskich w wojnie trzydziestoletniej. Specjalne poselstwo polskie wysłane do Paryża, mające na celu uwolnienia królewicza, musiało potwierdzić neutralność króla Polski.

W 1643 r. Jan Kazimierz udał się do Włoch, gdzie wstąpił do zakonu jezuitów; ślubów zakonnych jednak nie złożył. Został natomiast mianowany przez papieża kardynałem – tej godności jednak nie znosił, myślał o małżeństwie, a po powrocie do Polski w 1647 r. liczył się z sukcesją tronu po bracie. 

Po śmierci Władysława IV w maju 1648 r., przy poparciu kanclerza Jerzego Ossolińskiego i królowej-wdowy Ludwiki Marii, 20 listopada tego samego roku został wybrany na tron Polski; koronacja odbyła się 17 stycznia 1649 r. Wkrótce Jan Kazimierz poślubił królową Ludwikę Marię, która od tego momentu zaczęła odgrywać u boku męża pierwszoplanową rolę polityczną w państwie.

Jan Kazimierz objął władzę w Rzeczypospolitej targanej sporami wewnętrznymi i zewnętrznymi. Na Ukrainie  trwało powstanie Chmielnickiego; nie powiodła się odsiecz armii polskiego króla dla oblężonego przez wojska kozacko-tatarskie Zbaraża , a ugoda z chanem i Bohdanem Chmielnickim w Zborowie  w 1649 r. była tymczasowa. W zwycięskiej bitwie polskiej armii nad Kozakami i Tatarami pod Beresteczkiem  w czerwcu 1651 r. Jan Kazimierz dowiódł swoich talentów dowódczych. Polityczną korzyścią była ugoda z Kozakami zawarta we wrześniu w Białej Cerkwi. Przekreśliła ją jednak poniesiona rok później klęska pod Batohem, której król nie umiał zapobiec oraz niekorzystny układ z Tatarami  zawarty w obozie pod Żwańcem w 1653 r.

W państwie rosła niechęć szlachty i wielmożów do powszechnie nielubianego Jana Kazimierza. W latach 1652–1653 zaczęła się kształtować bardzo silna antykrólewska koalicja magnacka wielkich rodów – Opalińskich, Lubomirskich, Leszczyńskich i  Radziwiłłów. W 1652 r. pierwszy raz liberum veto zerwało sejm. Po kozackiej ugodzie perejasławskiej z carem, włączającej Ukrainę do Rosji, doszło w 1654 r. do wojny polsko-rosyjskiej, a rok później do najazdu szwedzkiego. Jan Kazimierz próbował organizować obronę, jednakże zdrada magnatów Hieronima Radziejowskiego, Janusza Radziwiłła i Krzysztofa Opalińskiego umożliwiła Szwedom „potop” Polski.

Król uszedł na Śląsk, gdzie opuszczony i zniechęcony prawdopodobnie myślał o abdykacji. Podbudowany trwającą wojnę ludową i wspierany przez królową, wydał w Opolu w listopadzie 1655 r. manifest, w który wzywał wszystkich Polaków do powszechnej wojny ze Szwedami. Pod koniec roku wrócił do Polski, aby osobiście kierować walką. Wkrótce Jan Kazimierz zgromadził wokół siebie również i tych, którzy popierali wcześniej Karola Gustawa szwedzkiego. Zapowiedział ulżenie doli chłopów i oddał w ślubach lwowskich z 1 kwietnia 1656 r. swoje królestwo pod opiekę Matki Boskiej Częstochowskiej.

Po trzydniowej bitwie w czerwcu 1656 r. Jan Kazimierz zajął Warszawę.  Mimo przegranej drugiej bitwy pod stolicą w lipcu, po kilku tygodniach znowu ją odzyskał. Skuteczna akcja dyplomatyczna króla doprowadziła do powstania antyszwedzkiej koalicji Tatarów, Rosji, cesarza Ferdynanda III i Danii. Uniemożliwiła ona plany rozbioru Rzeczypospolitej przez Szwecję, Brandenburgię, Siedmiogród i zrewoltowaną Ukrainę, a także pozwoliła odeprzeć najazd księcia siedmiogrodzkiego Jerzego II Rakoczego na Polskę  w 1657 r.

Za cenę przymierza przeciw Szwedom elektor brandenburski uzyskał od Jana Kazimierza suwerenność w Prusach Książęcych, tym samym Polska utraciła nad nimi lenne zwierzchnictwo. W kompromisowym pokoju ze Szwedami zawartym w Oliwie w 1660 r. Jan Kazimierz zachował dożywotnio tytuł króla szwedzkiego, ale zrzekł się pretensji do tego tronu. Natomiast ugoda hadziacka z Kozakami z 1658 r., która wiązała unią część Ukrainy z Polską, doprowadziła do kolejnej wojny z Rosją. Zakończyła się ona rozejmem zawartym w Andruszowie w 1667 r., na mocy którego Rzeczpospolita utraciła m.in. lewobrzeżną Ukrainę oraz Smoleńszczyznę.

Jeszcze w okresie wojny szwedzkiej, od 1658 r., Jan Kazimierz oraz profrancuska partia dworska, kierowana przez Ludwikę Marię, rozpoczęli starania o przeprowadzenie reformy państwa. Chodziło m.in. o podejmowanie uchwał sejmowych większością głosów i zniesienie liberum veto, ograniczenie władzy hetmanów, stałe podatki, wprowadzenie elekcji vivente rege  czy władzy wykonawczej dla stałej rady u boku króla. Opozycja magnacka i szlachecka udaremniła na sejmach z 1661 i 1662 r. zamierzone reformy, ponieważ uznała je za próbę przeszczepienia absolutyzmu wzorowanego na monarchii Ludwika XIV. Szczególną niechęć wzbudzały starania króla i królowej o przeprowadzenie vivente rege elekcji kandydata francuskiego na tron polski. To właśnie w związku z forsowaniem francuskiego kandydata Jan Kazimierz wypowiedział na sejmie 1661 r. zdanie, które okazało się prorocze, że utrzymanie wolnej elekcji spowoduje kiedyś rozbiór ziem Rzeczypospolitej przez Moskwę, Brandenburgię i Austrię. 

Wymierzony przeciwko planom dworu rokosz Jerzego Lubomirskiego z lat 1665–1666 przyniósł porażkę obu stronom – król poniósł klęskę pod Mątwami, a następnie skapitulowali rokoszanie. Wojna domowa osłabiła autorytet monarchy i uniemożliwiła reformy państwa. Te niepowodzenia, a także śmierć Ludwiki Marii  w 1667 r. skłoniły Jana Kazimierza do abdykacji 16 września 1668 r.
Rok później Jan Kazimierz udał się do Francji, gdzie otrzymał od Ludwika XIV stałą roczna pensję i siedem opactw. Osiadł w Saint-Germain-des-Près w Paryżu.

Zmarł 16 grudnia 1672 r. w Nevers we Francji. Jego ciało zostało tymczasowo złożone w tamtejszym kościele jezuitów, natomiast serce w kościele Saint-Germain-des-Près w Paryżu, gdzie znajduje się do dzisiaj. W 1675 r. zwłoki Jana Kazimierza sprowadzono do Polski, a w następnym roku pochowano na Wawelu.

Jan Kazimierz nie cieszył się sympatią zarówno sobie współczesnych, jak i potomnych. Często podkreśla się jego chwiejny charakter, nietolerancję religijną, dewocję czy chłodny stosunek do Polski i Polaków, a także to, że interes własny i dworu przedkładał nad dobro Rzeczypospolitej. Na to wszystko nakładał się bardzo duży i stale rosnący wpływ Ludwiki Marii. Równocześnie zauważa się jednak jego talent wojskowy czy dobry kontakt ze środowiskiem żołnierskim oraz zdolności polityczne.

Jan Kazimierz żył w czasach trudnych dla Rzeczypospolitej. Inicjały króla ICR (Ioannes Casimirus Rex) już wówczas uszczypliwie tłumaczono jako Initium Calamitatis Regni (początek klęski królestwa). 

akr/

 

Postacie alfabetycznie

Postacie

  • Jan Matejko, Stefan Batory. Źródło: Wikimedia Commons

    Batory Stefan

    -
  • Jan Matejko, Jan Olbracht. Źródło: Wikimedia Commons

    Jan Olbracht Jan Olbracht

    -
  • Portret Mikołaja Kopernika z 1597 r. - Jan Teodor de Bry. Fot. PAP/J. Morek

    Kopernik Mikołaj

    -
  • Tadeusz Kościuszko. Fot. PAP/Reprodukcja

    Kościuszko Tadeusz

    -
  • Michał Korybut Wiśniowiecki - aut. Benoit Farjat. Źródło: BN Polona

    Michał Korybut Wiśniowiecki Michał Korybut Wiśniowiecki

    -
  • Ksiądz Piotr Skarga. Źródło: BN Polona

    Skarga Piotr

    -
Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL