Epoka nowożytna

23.04.2019

Zygmunt I Stary

Hans von Kulmbach, portret Zygmunta I Starego. Źródło: Wikimedia Commons Hans von Kulmbach, portret Zygmunta I Starego. Źródło: Wikimedia Commons

Zygmunt I Stary urodził się 1 stycznia 1467 r. w Kozienicach jako piąty syn Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki, córki Albrechta II Habsburga, króla Niemiec, Czech i Węgier. Od 1506 r. był królem Polski i wielkim księciem litewskim.

Kiedy po śmierci swojego brata Aleksandra został ogłoszony wielkim księciem litewskim i wybrany na polskiego króla był już dojrzały wiekiem. Jako najmłodszy syn długo nie miał zaopatrzenia. Dopiero brat Władysław, król czeski i węgierski, osadził go w 1498 r. na księstwie głogowskim, od 1501 r. – opawskim, a następnie od 1504 r. mianował go namiestnikiem całego Śląska i Łużyc.

W czasie pobytu na dworze brata w Budzie zetknął się z charakterystycznymi dla Węgier rządami możnowładztwa, wówczas również grupowała się wokół królewicza przyszła kadra wpływowych w Polsce wielmożów. Bliższe kontakty z wyższym duchowieństwem na Węgrzech ugruntowały wyraźnie katolicką postawę Zygmunta, a wpływ na jego gust artystyczny wywarł renesans. W tym czasie kształtowały się także poglądy polityczne królewicza: sąsiedztwo Habsburgów uzmysłowiło mu znaczącą rolę i potencjalne zagrożenie dla monarchii jagiellońskiej ze strony domu austriackiego i cesarza.

Od początku swoich rządów Zygmunt zmienił politykę opierania się na szerszych masach szlacheckich, a chcąc wzmocnić władzę królewską, wprowadził system rządów senackich, uznając magnaterię i senat za głównych partnerów swojej polityki. Jego doradcami stali się przedstawiciele magnackich rodów –  Szydłowieckich, Tęczyńskich, Górków oraz Jan Tarnowski, Piotr Tomicki, Andrzej Krzycki. Postawa króla wywołała opozycję szlachty, która nie zgadzała się na odsunięcie jej od udziału w rządach i nie zgadzała się na dominację magnaterii.

W 1518 r. Zygmunt uznał pełną i wyłączną jurysdykcję szlachty nad poddanymi (sądownictwo patrymonialne), a 2 lata później konstytucjami toruńską i bydgoską wprowadził przymus pańszczyźniany jednego dnia w tygodniu.

Rozdźwięk między promagnacką polityką króla a dążeniami szlachty utrudniał przeprowadzenie wewnętrznych reform w państwie. Umacniał się wówczas szlachecki ruch tzw. egzekucji dóbr, w ramach którego domagano się m.in. odebrania wielkim panom przywłaszczonych królewszczyzn. Chociaż Zygmuntowi udało się zwiększyć dochody z dóbr królewskich, uzyskiwać zgodę sejmu na podatki potrzebne do obrony kresów południowo-wschodnich, dokonać w latach 1526–1528 gruntownej reformy monetarnej, wprowadzającej w Koronie i w Prusach system złotowy, nie zdołał jednak przeprowadzić szerszych reform skarbowo-wojskowych.

Ważną rolę u boku króla odgrywała jego żona Bona Sforza. To głównie ona doprowadziła – wbrew polskim zwyczajom – do elekcji w 1529 r. za życia ojca (vivente rege) młodego królewicza Zygmunta Augusta na króla Polski. To właśnie wtedy Zygmunt I stał się królem „Starym”. Elekcja wywołała oburzenie szlachty. Na sejmie koronacyjnym w 1530 r., a następnie w 1538 r., mocą odpowiednich konstytucji król musiał potwierdzić przestrzeganie w przyszłości zasad „wolnej elekcji”.

Zygmunt był religijny, pobożny, negatywnie odnosił się również do reformacji, jednak nie naruszał tolerancji wyznaniowej. Przeciwko luteranom wydawał edykty, ale pozostawały one wyłącznie na papierze. Stłumił natomiast w 1526 roku rewoltę protestancką w Gdańsku jako burzącą ustalony ład społeczny.

W jego polityce zagranicznej widoczne było oddzielanie interesów państwa od kwestii wyznaniowych oraz uwzględnianie zewnętrznych uwarunkowań sytuacji Polski. Zwycięska „wojna pruska” z zakonem krzyżackim w latach 1519–1521 zakończyła się kompromisowym rozejmem. W traktacie krakowskim z 1525 roku król wyraził zgodę na sekularyzację Zakonu i państwa krzyżackiego oraz przyjął hołd lenny władcy Prus. Był to pierwszy w nowożytnej Europie układ zawarty między protestanckim księciem a katolickim monarchą. Polska nie dała się również zaangażować do krucjaty skierowanej przeciwko Turcji. W 1533 r. zawarła z tym krajem wieczysty pokój. Natomiast pierwszy okres panowania Zygmunta był zdominowany przez konflikty Litwy z Moskwą, które angażowały również Polskę.

Jednak zasadniczy ciężar w polityce zagranicznej spoczywał na stosunkach polsko-habsburskich. Wobec nieustannej groźby sojuszu domu austriackiego z Moskwą, a także z zakonem krzyżackim i Tatarami, Zygmunt prowadził politykę nakierowaną na porozumienie z Habsburgami. Król wychodził z założenia, że nie można walczyć równocześnie ze Wschodem i Zachodem.

Co prawda kiedy mógł, to popierał przeciwników Habsburgów, jednak wobec zagrożenia własnego państwa na zjeździe w Wiedniu w 1515 r. zawarł traktat przyjaźni z cesarzem, choć nie zawarto wówczas żadnych porozumień dotyczących sukcesji. W wyniku tego układu, po śmierci Ludwika Jagiellończyka w bitwie pod Mohaczem  w 1526 r., Habsburgowie objęli panowanie w Czechach i na Węgrzech. Wbrew niechęci większości szlachty do domu austriackiego i antyniemieckiemu nastawieniu królowej Bony oraz jej stronnictwa, Zygmunt zaakceptował pozostawanie Polski w kręgu polityki Wiednia, jednak nie uznawał cesarskiej dominacji. 

Zygmunt I Stary zmarł w Krakowie 1 kwietnia 1548 r. Został pochowany na Wawelu. Przeszedł do historii jako wielki mecenas sztuki. Z jego inicjatywy i pod jego nadzorem przebudowano i rozbudowano w stylu renesansowym Wawel, a jego dwór stał się najważniejszym w kraju ośrodkiem kultury renesansowej. W mniejszym stopniu król interesował się nauką i literaturą. Jednak na jego dworze, zwłaszcza w kancelarii królewskiej, działało wielu humanistów, kształtowała się szkoła polskiej dyplomacji.

Czasy Zygmunta to okres kulturalnego i gospodarczego rozkwitu Polski. Określa się je często jako pierwszą fazę polskiego „złotego wieku”. Władca cieszył się zarówno u współczesnych mu, jak i potomnych w epoce staropolskiej uznaniem i popularnością.

Postacie alfabetycznie

Postacie

  • Jan Matejko, Stefan Batory. Źródło: Wikimedia Commons

    Batory Stefan

    -
  • Jan II Kazimierz Waza - aut. Jan Feliks Piwarski. Źródło: BN Polona

    Jan II Kazimierz Waza Jan II Kazimierz Waza

    -
  • Jan Matejko, Jan Olbracht. Źródło: Wikimedia Commons

    Jan Olbracht Jan Olbracht

    -
  • Portret Mikołaja Kopernika z 1597 r. - Jan Teodor de Bry. Fot. PAP/J. Morek

    Kopernik Mikołaj

    -
  • Tadeusz Kościuszko. Fot. PAP/Reprodukcja

    Kościuszko Tadeusz

    -
  • Michał Korybut Wiśniowiecki - aut. Benoit Farjat. Źródło: BN Polona

    Michał Korybut Wiśniowiecki Michał Korybut Wiśniowiecki

    -
Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL