Marszałek Konstanty Rokossowski w towarzystwie marszałków Iwana Koniewa i Gieorgija Żukowa. Fot. PAP/CAF
13 listopada 1956 r. marszałek Konstanty Rokossowski został odwołany ze stanowiska ministra obrony narodowej. Natychmiast odleciał do Moskwy, w drodze zamieniając polski mundur na radziecki. Wielu innych generałów przysłanych przez Stalina z powrotem wcale się nie spieszyło.
Dymisja Rokossowskiego stała się jednym z symboli Polskiego Października. Przez poprzednie siedem lat – od 1949 r. ten marszałek Armii Czerwonej nosił polski mundur i zasiadał w kierownictwie PZPR. Choć urodził się w Warszawie, w rodzinie o patriotycznych tradycjach (jego dziadek za udział w powstaniu styczniowym był więziony w Cytadeli), od I wojny światowej walczył za Rosję – najpierw w służbie cara, a potem bolszewików i w końcu Stalina.
W czasie Wielkiej Czystki o mało nie zginął w kazamatach NKWD. Torturami próbowano go zmusić do przyznania się, że szpiegował na rzecz Polski. Przeżył, bo Stalin się zorientował, że brakuje mu kompetentnych dowódców.
Swoje wysokie kwalifikacje Rokossowski potwierdził w decydujących momentach bitwy o Moskwę, a potem okrążając armię feldmarszałka von Paulusa pod Stalingradem. Potem był jednym z głównych autorów zwycięstw pod Kurskiem i w Operacji Bagration (to po niej został 29 czerwca 1944 r. marszałkiem), a jako dowódca 2 Frontu Białoruskiego wkroczył na ziemie polskie. Gdy wojna się skończyła część tych oddziałów pozostała na miejscu – jako Północna Grupa Wojsk Armii Czerwonej z Rokossowskim w Legnicy jako głównodowodzącym. A cztery lata później Rokossowski zamienił mundur na polski, od razu z dystynkcjami marszałka, i został ministrem obrony narodowej.
Jego rządy upłynęły pod znakiem bezwzględnego podporządkowania polskiego wojska oficerom i generałom przysłanym tak jak Rokossowski z Armii Czerwonej. Niektórzy z nich nosili polskie nazwiska lub mieli polskie korzenie, ale na ogół traktowali służbę w polskim wojsku jako przerwę w karierze.
Dla Rokossowskiego ta „przerwa” skończyła się wraz z dojściem do władzy Władysława Gomułki.
Zanim stracił stanowisko ministra obrony, nie wszedł w skład nowego Biura Politycznego Komitetu Centralnego PZPR, czyli ścisłego kierownictwa. Wprawdzie Natolińczycy, jedna z dwóch (oprócz Puławian) partyjnych frakcji, zgłosili jego kandydaturę, ale głosowanie przegrał z kretesem uzyskując zaledwie 23 głosy.
Niektórzy obawiali się, że usunięcie Rokossowskiego z Biura Politycznego może zostać odebrane w Moskwie jako akt wrogości, ale Nikita Chruszczow, który bez zaproszenia przyleciał do Warszawy bardziej niż losem marszałka zajmował się Gomułką.
Dramatyczne rozmowy Gomułki i Chruszczowa, którym towarzyszył ruch części stacjonujących w Polsce radzieckich oddziałów w stronę Warszawy, skończyły się sukcesem, bo władca Kremla dał się przekonać, że „polska droga do socjalizmu” nie zagrozi jego interesom. Rokossowski miał później stwierdzić, że opuściła go szczęśliwa gwiazda, przegrał i zarządza odwrót, który dotyczyć też miał współpracujących z nim oficerów.
Po zakończeniu obrad Plenum w Polsce zaczęły się pojawiać hasła „Rokossowski na Sybir”, a zmiany dowódcy zaczęło w rezolucjach domagać się nawet wojsko. Gomułka zadecydował, że obowiązki Rokossowskiego w MON stopniowo zacznie przejmować kreowany na jego następcę Marian Spychalski. Rola Rokossowskiego malała i stopniowo wykluczano go z kolejnych gremiów decyzyjnych. Za pośrednictwem Piotra Jaroszewicza Spychalski zaoferował mu jeszcze pozostanie w Polsce w cywilnym charakterze, ale Rokossowski jednoznacznie odmówił. Zamierzał wrócić do ZSRR.
Formalnie Konstanty Rokossowski został odwołany ze stanowiska wicepremiera oraz ministra obrony narodowej przez Sejm podczas posiedzenia 13 listopada 1956 roku. Wniosek w tej sprawie złożył premier Józef Cyrankiewicz, a decyzję w tej sprawie podjęło wcześniej 10 listopada Biuro Polityczne PZPR. Miejsce Rokossowskiego zgodnie z przewidywaniami zajął Marian Spychalski. Inaczej sprawa ta została przedstawiona przez prasę w Związku Radzieckim, w których informowano, że to sam Rokossowski zrezygnował pełnionych w Polsce funkcji. Miał zostać z nich zwolniony i uzyskać zgodę na wyjazd na swoją osobistą prośbę. Niedługo później opuścił też nasze państwo – już 15 listopada wylądował w Moskwie. Jeszcze w Warszawie ubrany był w polski mundur, by już w drodze zmienić go na radziecki.
Został powołany na stanowisko zastępcy ministra obrony ZSRR, a potem został dowódcą Zakaukaskiego Okręgu Wojskowego. Wciąż czuł się związany z Polską. Przez 20 lat jego adiutant sprowadzał do Moskwy polskie gazety, jak np. „Trybuna Ludu” czy „Życie Warszawy”. Marszałek miał czytać je jeszcze przed lekturą gazet radzieckich. 70 zaś urodziny z samego rana jeszcze w otoczeniu domowników świętował w polskim mundurze. Konsekwentnie jednak odmawiał przyjmowania jakichkolwiek zaproszeń do Polski. Tylko raz będąc w drodze na manewry w NRD wylądował w Warszawie, stało się to jednak z powodu problemów technicznych z samolotem. Nie opuścił wtedy terenu lotniska i nie spotkał się z nikim z polskiego MON. Zresztą opuszczając Polskę w 1956 roku miał stwierdzić, że jego noga już tu nie postanie.
W ślad za Rokossowskim z Polski po 1956 r. wyjechało wielu innych generałów, w tym m.in. Iwan Turkiel, Michaił Michałkin i Iwan Suchow. Do ZSRR wrócili też np. doradca dowódcy Marynarki Wojennej kontradmirał Grigorij Niegoda i doradca Głównego Zarządu Politycznego Wojska Polskiego gen. mjr Iwan Griszajew.
Dopiero w 1968 r. z polskim wojskiem pożegnał się gen. Jerzy Bordziłowski, który za czasów Rokossowskiego ył wiceministrem obrony i szefem Sztabu Generalnego. Choć urodził się w Ostrowi Mazowieckiej, już w trakcie wojny polsko-bolszewickiej walczył w szeregach Armii Czerwonej, a gdy dostał się do polskiej niewoli, szybko z niej uciekł. Polski mundur założył dopiero na rozkaz Stalina – oddelegowany jesienią 1944 r. do armii Berlinga.
Ekipa Gomułki najchętniej by się Bordziłowskiego pozbyła, bo to właśnie on splamił się w czerwcu 1956 r. rozkazem brutalnej pacyfikacji protestów w Poznaniu. Wcześniej zapisał się w historii polskiego sportu – w 1947 r. został prezesem Legii Warszawa i to jemu ten klub zawdzięczał nazwę CWKS. Bordziłowski radzieckim wzorem wprowadził do niej słowo „Centralny”.
Interesującą postacią wśród radzieckich wojskowych w polskim mundurze był Michaił Owczynnikow. który w roku 1950 został skierowany do Grupy Organizacyjno-Przygotowawczej Wojskowej Akademii Technicznej. Kierował tam Oddziałem Naukowo-Badawczym, a następnie został zastępcą komendanta ds. szkolenia i nauki. W sierpniu 1956 roku otrzymał awans na generała brygady i zaraz potem komendantem WAT.
Jakby na ironię to na tej wojskowej uczelni zawiązał się komitet, który poparł Władysława Gomułkę. Młodsza kadra zawodowa zorganizowała nawet wiec, w trakcie którego domagano się, by Polskę opuścili radzieccy oficerowie. Uchwalona została też rezolucja, w której nie tylko udzielono Gomułce poparcia, ale i domagano się usunięcia ze stanowiska Rokossowskiego. Owczynnikow tak jak i jego zastępca Bronisław Bednarz przyłączył się do wiecu. Podaje się też, że starał się uspokoić sytuację. Kiedy jednak pojawiła się inicjatywa, by został członkiem delegacji, która zawiezie rezolucję do Gomułki wzbraniał się przed tym.
Komendantem WAT-u był do 1967 r. W trakcie tej długiej kadencji doszedł do tytułu profesora, a w wojsku - stanowiska zastępcy Głównego Inspektora Szkolenia Bojowego. W 1968 r. z własnej inicjatywy wyjechał do ZSRR.
W odniesieniu do wyjazdu Konstantego Rokossowskiego do Związku Radzieckiego nie sposób nie wspomnieć o ważnej osobie z jego rodziny, która zdecydowała się pozostać. Mowa tutaj o jego siostrze Helenie, która nie zdecydowała się na wyjazd razem z bratem. Sam Rokossowski osobiście jej to zaproponował, jednak ona sama stwierdziła, że urodziła się w Warszawie, jest Polką i w Polsce jest jej miejsce. I rzeczywiście nawet już kiedy jej brat powrócił do ZSRR ona nadal mieszkała w Polsce. Przeżyła brata o 14 lat. Zmarła w 1982 roku i została pochowana w Warszawie.
Herbert Gnaś (PAP)
