II Rzeczpospolita

17.11.2011 aktualizacja 14.07.2016

Dyskusja: miejsce Wilna w pamięci historycznej Polaków i Litwinów

Wilno. Katedra św. Stanisława pw. Trójcy Świętej przy placu Katedralnym. 1936 r. Fot. NAC Wilno. Katedra św. Stanisława pw. Trójcy Świętej przy placu Katedralnym. 1936 r. Fot. NAC

Dwa narodowe toposy w stosunkach polsko-litewskich: „Okupacja Wilna” i „Wilno jako stolica polskich kresów wschodnich” były tematem czwartkowej debaty z udziałem historyków z Polski i Litwy, która odbyła się w Warszawie.

„Konflikt o Wilno (z 1920 r. – PAP) jest oczywiście konfliktem polsko-litewskim, ale również w jakimś sensie wewnętrzną wojną domową w obrębie Litwy. Polacy litewscy i stanowiący nowoczesny naród Litwini etniczni mieli zupełnie różne koncepcje państwa. To w pewnym sensie wojna domowa” – mówił dyrektor Muzeum Historii Polski, Robert Kostro.

„Konflikt o Wilno (z 1920 r. – PAP) jest oczywiście konfliktem polsko-litewskim, ale również w jakimś sensie wewnętrzną wojną domową w obrębie Litwy. Polacy litewscy i stanowiący nowoczesny naród Litwini etniczni mieli zupełnie różne koncepcje państwa. To w pewnym sensie wojna domowa” – mówił dyrektor Muzeum Historii Polski, Robert Kostro.

Problematykę wykorzystywania tzw. okupacji Wilna w latach 1920-1939 jako toposu narodowego na Litwie poruszył prof. Rimantas Miknys, dyrektor Instytutu Historii Litwy w Wilnie.

„Topos powstał w wyniku tzw. sporu o Wilno, który narodził się na początku XX w., kiedy litewski ruch narodowy wkroczył w etap rozwoju politycznego. W ówczesnych dokumentach wspomnianego ruchu Wilnu poświęcano szczególną uwagę, ponieważ wiązano z nim nadzieję na przyszłą, samodzielną Litwę” – dodał prof. Miknys.

Prof. Miknys mówił także, że w litewskim dyskursie politycznym i kulturalnym zarówno przed jak i w trakcie tzw. okupacji Wilna, dominowała kwestia odzyskania miasta z rąk Polaków – czego dowodem była ówczesna publicystyka. Litewska propaganda przyczyniła się do powstania stereotypów dotyczących postrzegania Polaków na Litwie w kategoriach „swój” i „obcy”.

Stereotypy dotyczące Polaków przestały być rozpowszechniane na Litwie w okresie stalinowskim. „Fakt, że Litwa była integralną częścią Związku Sowieckiego nie pozwalał na wykorzystywanie negatywnego wizerunku Polaka jako historycznego wroga narodu litewskiego” – tłumaczył.

„W przypadku pamięci historycznej mamy do czynienia z dwiema przestrzeniami wyznaczonymi przez ludzkie wybory, decyzje i wartości. Jedna to przestrzeń rzeczywista (...) druga to przestrzeń wyobrażona. Nie ma żadnego powodu, żeby ludzie nie pamiętali Wilna na bardzo różny sposób – pamięć w tym znaczeniu nie jest w moim przekonaniu obszarem konfrontacji” – powiedział prof. Jan Kieniewicz z Uniwersytetu Warszawskiego.

„Również Białorusini mają do Wilna mocny sentyment” – podkreślił prof. Aliaksandr Smalianczuk z Europejskiego Uniwersytetu Humanistycznego w Wilnie. Białoruski historyk powiedział, że już w okresie I wojny światowej na łamach gazet białoruskich próbowano stworzyć obraz Wilna jako miasta słowiańskiego, w którym sporą rolę odgrywała ludność białoruska. „Białoruski fenomen Wilna” – mówił prof. Smalianczuk - powrócił na przełomie lat 80. i 90., co wiązało się z upadkiem ZSRS. W polityce zaczęto wówczas eksponować historyczne prawa narodu białoruskiego do Wilna.

„W przypadku pamięci historycznej mamy do czynienia z dwiema przestrzeniami wyznaczonymi przez ludzkie wybory, decyzje i wartości. Jedna to przestrzeń rzeczywista (...) druga to przestrzeń wyobrażona. Nie ma żadnego powodu, żeby ludzie nie pamiętali Wilna na bardzo różny sposób – pamięć w tym znaczeniu nie jest w moim przekonaniu obszarem konfrontacji” – powiedział prof. Jan Kieniewicz z Uniwersytetu Warszawskiego.

„Nie należy sobie wyobrażać, że trudne sprawy możemy rozwiązać w ten sposób, że je odetniemy, że o nich zapomnimy (...) Należy konfrontować mity oraz fakty. Na tej podstawie możemy budować relacje z wszystkimi, którzy są otwarci na taką propozycję” – tłumaczył prof. Kieniewicz.

Debata odbyła się w ramach projektu „Dialog pamięci kulturowych w przestrzeni ULB (Ukraina, Litwa, Białoruś)” realizowanego przez Muzeum Historii Polski i Instytut Historii Litwy.

Celem projektu jest walka ze stereotypami wpływającymi negatywnie na stosunki międzypaństwowe. Obejmuje on 12 wykładów i dyskusji, które zakończą się w czerwcu 2012 r. Odbywają się one na przemian w Wilnie i w Warszawie.

Pierwsza debata z cyklu odbyła się 13 listopada w Wilnie.

Przedwojenny konflikt o Wilno oraz późniejsze losy miasta od lat dzielą historyków polskich i litewskich i ciążą na wzajemnych relacjach pomiędzy oboma państwami. W pamięci Polaków miasto wciąż pozostaje sentymentalną stolicą polskich kresów północno-wschodnich, podczas gdy Litwini – w stosunku do okresu 1920-1939 - używają pojęcia „polskiej okupacji”.

Historyczna stolica Wielkiego Księstwa Litewskiego została w 1920 r. – w wyniku tzw. buntu gen. Lucjana Żeligowskiego – wcielona w granice Polski. W traktacie z 1994 r. Polska uznała Wilno i Wileńszczyznę jako integralne części Litwy. (PAP)

wmk/ ls/

Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL