Brama dawnego obozu Mauthausen-Gusen. Fot. PAP/Piotr Polak
Rozpoczęcie prac architektonicznych w Miejscu Pamięci Obozu Koncentracyjnego Gusen zaplanowano na 2027 r.; pełne funkcjonowanie nowo zaprojektowanego miejsca pamięci nastąpi w 2031 r. - poinformowała PAP dr Barbara Glück, dyrektorka Miejsca Pamięci Mauthausen Memorial.
W Austriackim Forum Kultury w Warszawie odbyła się prezentacja planów przebudowy Miejsca Pamięci byłego obozu koncentracyjnego Gusen.
- Historia Mauthausen-Gusen to jeden z najmroczniejszych rozdziałów łączących Polskę i Austrię. Jest to miejsce naznaczone ogromnym cierpieniem i stratą. Deportowano tam więźniów z ponad 30 krajów, ale dla Polaków to miało szczególnie tragiczne znaczenie. W tym kompleksie uwięziono około 50 tys. Polaków, a ponad 28 tys. zginęło - powiedział wiceminister spraw zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski. Podkreślił, że Gusen wspominany był przez więźniów jako najgorszy obóz koncentracyjny w całym niemieckim zbrodniczym systemie.
Dzięki polskim staraniom niemiecki obóz koncentracyjny będzie miał godne miejsce pamięci
- Dla Polski pamięć o Gusen to nie jest kwestia historyczna, to kwestia głęboko ludzka, dotyczy godności ofiar, zachowania prawdy oraz współczesnej odpowiedzialności za to, by przyszłe pokolenia zrozumiały konsekwencje nienawiści, totalitaryzmu i dehumanizacji - zaznaczył Bartoszewski.
Sekretarz stanu w Kancelarii Prezydenta RP Wojciech Kolarski ocenił, że pamięć o Gusen nie jest jedynie sprawą historyczną, jest przede wszystkim obowiązkiem zadośćuczynienia poprzez prawdę, która oddaje sprawiedliwość ofiarom i zarazem staje się oskarżeniem wobec sprawców. - Prawda o Gusen demaskuje tych, którzy chcieli ukryć swoje zbrodnie i uniknąć sprawiedliwości, dlatego pamięć o tym miejscu ma wymiar głęboko moralny, jest zobowiązaniem wobec ofiar i jednoznaczną przestrogą dla współczesnych i przyszłych pokoleń - podkreślił Kolarski.
W opinii wiceministra kultury Marka Krawczyka, wielkim zobowiązaniem dla współczesnych jest zachowanie pamięci o Gusen i przekazywanie jej dalej. - Jednym z fundamentów zachowania pamięci o Gusen jest ocalenie historycznych pozostałości po obozie, właściwe ich oznaczenie oraz udostępnienie dla zwiedzających. Rozbudowa Miejsca Pamięci daje nadzieję, że wreszcie po latach zapomnienia, historia Gusen zostanie wydobyta z niepamięci, a losy tysięcy więźniów należycie opisane i uhonorowane - wskazał Krawczyk.
Ostatni żyjący polski więzień obozu Mauthausen-Gusen, ponad 100-letni Stanisław Zalewski zaapelował, by w każdej, nawet najtrudniejszej sytuacji, pozostać człowiekiem wobec drugiego człowieka.
Delegacja z Miejsca Pamięci Mauthausen-Gusen przedstawiła główne założenia projektu przebudowy oraz jego znaczenie historyczne i edukacyjne. Dr Barbara Glück, dyrektorka Miejsca Pamięci Mauthausen Memorial powiedziała PAP, że realizacja koncepcji architektonicznej rozpocznie się w 2027 r. - Mamy nadzieję, że uda nam się ją zakończyć pod koniec 2029 r. albo na początku 2030 r., a pełne funkcjonowanie nowo zaprojektowanego miejsca pamięci nastąpi w 2031 r. - wyjaśniła.
Inicjatywa jest wynikiem wykupienia przez państwo austriackie w latach 2021–2022 kilku działek na terenie byłego obozu koncentracyjnego Gusen I oraz w strefie wejściowej kompleksu sztolni Bergkristall w St. Georgen an der Gusen, który został zbudowany przez więźniów. Nowy plan zagospodarowania obejmuje obszar o łącznej powierzchni blisko 68 tys. m kw., w tym dawny plac apelowy, kruszarkę żwiru oraz dwa zachowane budynki SS.
Projekt przewiduje m.in. renowację historycznej substancji budowlanej na cele wystawiennicze, seminaryjne i administracyjne. Zaplanowano również budowę m.in. „przestrzeni ciszy”, która znajdować się będzie na ścieżce wędrówki miejsca pamięci, wbudowana w obecną strukturę architektoniczną i urbanistyczną. Inwestycja finansowana jest przez austriackie Federalne Ministerstwo Spraw Wewnętrznych.
W świetle niemieckich dokumentów oraz świadectw byłych więźniów, wydaje się wysoce prawdopodobne, że już jesienią 1939 r. Niemcy planowali utworzenie specjalnego obozu koncentracyjnego dla polskich warstw przywódczych i polskiej inteligencji. Obozem tym miał stać się budowany od końca 1939 r. Gusen, pierwszy i największy (jego liczebność przekraczała niekiedy liczbę osób więzionych w obozie głównym) podobóz obozu koncentracyjnego Mauthausen, powstałego 8 sierpnia 1938 r. w pobliżu Linzu, w zaanektowanej przez Rzeszę Niemiecką Austrii. Gusen uruchomiony został 25 maja 1940 r. 9 marca 1944 r. zaczął funkcjonować w pobliżu obóz Gusen II, a 16 grudnia 1944 r. w Lungitz – niewielki obóz Gusen III.
Obóz Mauthausen i jego podobozy odegrały kluczową rolę w niszczeniu polskich elit społecznych oraz ludzi nauki i kultury – polskiej inteligencji. W 1940 r. prawie 100 proc. więźniów Gusen stanowili Polacy. Później przybywały tam grupy więźniów innych narodowości, zawsze jednak – do wyzwolenia obozu 5 maja 1945 r. – więźniowie polscy stanowili w nim najliczniejszą grupę.
W obowiązującym podziale obozów koncentracyjnych na trzy kategorie, Mauthausen i Gusen zakwalifikowane zostały jako jedyne obozy III kategorii – najcięższe – dla więźniów szczególnie „obciążonych”, uprzednio już karanych i aspołecznych, rokujących nikłe nadzieje na „poprawę”. Praktycznie oznaczało to wyrok śmierci dla deportowanych tu osób.
Po wyzwoleniu obozów Mauthausen ich tereny znalazły się od końca lipca 1945 r. w sowieckiej strefie okupacyjnej Austrii. 20 czerwca 1947 r. teren byłego obozu przejął rząd austriacki. W 1949 r. uznano go za pomnik pamięci narodowej Austrii, a w 1970 r. otwarte tu zostało Miejsce Pamięci (KZ – Gedenkstätte) i muzeum. Wśród innych pomników poświęconych pamięci ofiar, 3 czerwca 1956 r. odsłonięty został monument ku czci zamordowanych Polaków. Powstał z inicjatywy b. więźniów obozu i według projektu więzionego w Gusen inż. arch. Teodora Bursche, dzięki Radzie Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa.
Inaczej było w przypadku Gusen. W barakach Gusen I stacjonowali po wojnie żołnierze sowieccy, a pozostałości poobozowe były wykorzystywane przez okolicznych mieszkańców jako materiały budowlane. Baraki obozu Gusen II zostały spalone z obawy przed rozprzestrzenianiem się epidemii. Tereny byłego obozu były wyprzedawane przez władze gminne w ręce prywatne i stopniowo zabudowywane domami mieszkalnymi. Po roku 1955 i opuszczeniu tych terenów przez wojska sowieckie ostatecznie przeprowadzono ich wyprzedaż. Pozostałe jeszcze w dość dobrym stanie budynki poobozowe (Jourhaus, dwa murowane bloki dla więźniów, baraki SS, itp.) zostały zajęte i wykorzystywane przez właścicieli prywatnych. W latach 1955/56 zlikwidowany też został cmentarz zmarłych więźniów Gusen, założony po wyzwoleniu; ich szczątki przeniesione zostały na teren Miejsca Pamięci Mauthausen.
Jedynymi śladami po istnieniu obozu, miejscu gehenny i śmierci kilkudziesięciu tysięcy więźniów, pozostało krematorium z piecem, w którym palono zwłoki. W 1961 r. teren wokół został wykupiony z rąk prywatnych przez brata zamordowanego w obozie Włocha. Dzięki funduszom przekazanym przez stowarzyszenia byłych więźniów i ich rodziny z Francji, Włoch i Belgii w 1965 r. otwarto Memoriał KZ Gusen. Dopiero w 1997 r. opiekę nad Memoriałem przejęło austriackie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. W końcu lat 80. powstał Komitet Pamięci Gusen – lokalne stowarzyszenie, które zajmuje się przywracaniem pamięci o wojennej przeszłości tego terenu.
Kilkuletnie starania polskich władz, w tym Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Ambasady RP w Wiedniu, jak również byłych więźniów, doprowadziły do możliwości rozbudowy miejsca pamięci w Gusen.
Proces zagospodarowania terenów rozpoczął się w 2022 r., kiedy władze austriackie wykupiły część terenów poobozowych, m.in. plac apelowy, baraki SS, młyn do kruszenia kamieni oraz działkę leżącą przed sztolniami Bergkristall. Instytucją odpowiedzialną za te działania jest Miejsce Pamięci Mauthausen (KZ-Gedenkstätte Mauthausen), które w latach 2022-23 przeprowadziło konsultacje dotyczące przyszłego miejsca pamięci. Jako przedstawiciele państw pochodzenia ofiar uczestniczyli w nich również reprezentanci strony polskiej. Ogłoszony w 2023 r. Masterplan (plan generalny) przewiduje renowację i adaptację istniejących obiektów, budowę nowych budynków, rozwój infrastruktury oraz zagospodarowanie przestrzenne terenów otaczających KL Gusen.
Realizacja kolejnych etapów inwestycji została zaplanowana na lata 2024-2031. We wrześniu 2024 r. ogłoszono dwuetapowy konkurs na projekt rozbudowy Miejsca Pamięci KL Gusen, zorganizowany przez Burghauptmannschaft Österreich i Memoriał Mauthausen. Spośród 30 zgłoszeń, wśród których nie było ofert z Polski, wybrano projekt wiedeńskiej pracowni architektów Querkraft Architekten ZT GmbH, stworzony we współpracy z Landscape Design e.U. z Wiednia. Koncepcja projektu została zaprezentowana przez autorów 17 listopada 2025 r. w Urzędzie Gminy Langenstein.(PAP)
ksi/ lm/
