Minister kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska (C), dyrektor Archiwum Głównego Akt Dawnych Robert Kostro (L) i naczelny dyrektor Archiwów Państwowych Paweł Pietrzyk (P) podczas otwarcia wystawy „Statut Łaskiego – zabytek i dzieło sztuki” w siedzibie AGAD w Warszawie. Fot. PAP/Piotr Nowak
Statut Łaskiego to świadectwo ambicji państwa polskiego, które chciało budować wspólnotę opartą na jasnych zasadach – powiedziała podczas wtorkowego wernisażu wystawy „Statut Łaskiego – zabytek i dzieło sztuki” w warszawskiej siedzibie Archiwum Głównego Akt Dawnych minister kultury Marta Cienkowska.
- Statut Jana Łaskiego był to dokument, który odegrał bardzo ważną rolę w budowie polskiej państwowości. To właśnie w nim zgromadzono najważniejsze prawa Królestwa Polskiego. Był on świadectwem ambicji państwa, które chciało porządkować swoje instytucje, wzmacniać fundamenty prawne i budować wspólnotę opartą na jasnych zasadach – powiedziała podczas uroczystości otwarcia wystawy szefowa resortu kultury Marta Cienkowska. - Dzięki drukowanym egzemplarzom najważniejsze akty prawne mogły trafić do sądów, urzędów i kapituł katedralnych. Prawo stało się bardziej dostępne, a jego stosowanie jednolite – dodała. - Statut Łaskiego przypomina nam o sile prawa, znaczeniu instytucji i wartości wiedzy. Pokazuje, że kultura pamięci i troska o wspólne dziedzictwo jest jednym z głównych filarów nowoczesnego państwa – podkreśliła Cienkowska.
- Wystawa, którą dziś otwieramy, przypomina nam także o czymś jeszcze. Statut Łaskiego jest nie tylko świadectwem historii prawa, ale jest także wybitnym dziełem sztuki, ładnie wykonanym i bogato zdobionym – podkreśliła szefowa MKiDN.
Cienkowska, zaznaczyła również, że powinniśmy chwalić się naszymi zbiorami i pokazywać szerokiej publiczności, jakie obiekty historyczne i cenne dokumenty mamy w swoich archiwach. - Bo archiwa to bardzo ważna część ekosystemu naszej historii i naszej kultury - dodała.
Na wystawie „Statut Łaskiego – zabytek i dzieło sztuki” w siedzibie Archiwum Głównego Akt Dawnych (Warszawa, ul. Długa 7) zaprezentowanych zostało ponad 20 dokumentów i pieczęci, m.in. przywilej wydany w 1505 r. w Radomiu przez króla Aleksandra Jagiellończyka, gwarantujący szlachcie zachowanie ich praw oraz sporządzony na pergaminie zapis II pokoju toruńskiego z 1466 r.
Głównym eksponatem wystawy jest Statut Łaskiego wydrukowany na pergaminie. - Jest to dokument, który ma swoją wagę historyczną, ale również wizualną. Prezentowany egzemplarz, przygotowany specjalnie dla króla Aleksandra Jagiellończyka, jest najpiękniejszym i najciekawszym z tych, które w ogóle powstały – powiedział PAP dyrektor Archiwum Głównego Akt Dawnych Rober Kostro.
Dyrektor Kostro podkreślił, że królewski egzemplarz Statutu Łaskiego zachował się w bardzo dobrym stanie. Karty są czyste, a kolory ilustracji wciąż żywe. Głównym problemem, przy zakończonej właśnie konserwacji, był wiążący całość tego zbioru sznur, na końcu którego znajduje się królewska pieczęć Aleksandra Jagiellończyka.
Statut Łaskiego był aktem, który zapoczątkował tradycje państwa prawa w Polsce. Został uchwalony na sejmie w Radomiu w 1505 r. przez króla Aleksandra Jagiellończyka wraz z możnymi, czyli przedstawicielami szlachty, duchowieństwa i wyższych urzędów. Formalnie wszedł jednak w życie dopiero wraz z publikacją drukiem 27 stycznia 1506 r.
W Radomiu obrady sejmu toczyły się od 30 marca do 31 maja 1505 r. Dyskutowano przede wszystkim nad przepisami, zgodnie z którymi król nie mógłby wprowadzać nowych praw bez zgody senatu i posłów ziemskich. Efektem tych debat była konstytucja Nihil novi. Na jej mocy sejm stał się najwyższą władzą ustawodawczą w państwie. Nowe prawa mogły odtąd powstawać wyłącznie za zgodą trzech czynników: króla, senatu i izby poselskiej.
Po zakończeniu obrad w Radomiu przepisy zebrane podczas sejmu wymagały uporządkowania i spisania w formie jednolitego tekstu obowiązującego w całym królestwie. Zadania tego podjął się prymas Jan Łaski, który według historyków był „pierwszą po królu osobą w Polsce”. Prace nad uporządkowaniem uchwał sejmowych zostały rozszerzone do postaci znacznie większego dokumentu. Nie ograniczał się on do bieżących ustaw sejmu z 1505 r., lecz stanowił próbę całościowej kodyfikacji dotychczasowego prawa Królestwa Polskiego: przywilejów, konstytucji sejmowych i norm zwyczajowych.
W styczniu 1506 r. dokument ukazał się drukiem. Aleksandrowi Jagiellończykowi przekazano egzemplarz królewski, starannie oprawiony, z każdą stroną przewleczoną symbolicznym sznurem i całością opatrzoną pieczęcią koronną, co gwarantowało, że nikt nie mógł niczego dodać ani odjąć. Nakład obejmował kilkanaście egzemplarzy na pergaminie, przeznaczonych dla najważniejszych urzędów i dygnitarzy, oraz ok. 150 egzemplarzy wydanych na papierze, które trafiły do kancelarii, sądów i miast jako praktyczne narzędzie stosowania prawa.
Od momentu ogłoszenia Statutu Łaskiego drukiem prawo w Królestwie Polskim przestało funkcjonować wyłącznie jako decyzja władzy i wiedza urzędników. Stało się tekstem publicznym, do którego mogli sięgać sędziowie, urzędy i miasta w całym państwie. Jednolita, drukowana forma sprawiła, że prawo zaczęło działać jako wspólny punkt odniesienia, a nie zbiór lokalnych praktyk.
Od 2016 r. Statut Łaskiego znajduje się na Polskiej Liście Krajowej Programu UNESCO „Pamięć Świata”.
Wystawę „Statut Łaskiego – zabytek i dzieło sztuki” oglądać można do 26 czerwca. (PAP)
szt/ aszw/
