"Podwyższenie Krzyża Świętego", "Bardzo bogate godzinki księcia de Berry" (XV wiek). Źródło: public domain
Kościół katolicki 14 września obchodzi święto Podwyższenia Krzyża Świętego. Ustanowiono je w rocznicę publicznego wystawienia relikwii Krzyża w 335 r. w Jerozolimie. Największą ich część ma Katedra św. Michała i św. Guduli w Brukseli. W Polsce są m.in. w bazylice na Świętym Krzyżu.
W Cesarstwie Rzymskim śmierć na krzyżu była najokrutniejszą i najbardziej haniebną karą, jaką można było ponieść za popełnione zbrodnie. Skazańca odzierano z szat, rzucano na ziemię, rozciągano mu ramiona i nogi, przybijając je do krzyża. Konał wówczas z omdlenia i gorączki, dusząc się. Na taką formę skazywano tylko tych, którzy należeli do narodów poddanych Rzymowi albo niewolników.
Od śmierci Jezusa na Golgocie Krzyż stał się symbolem najwyższej miłości i ofiary, dlatego Kościół umieszcza go nie tylko na szczytach świątyń i kaplic, ale również w domach czy na drogach. „Krzyż ukazuje ostateczny tryumf Bożej miłości nad złem świata” – wyjaśnił papież Benedykt XVI w czasie pielgrzymki na Cypr 27 sierpnia 2013 r.
Historycy i badacze szacują, że cały krzyż, na którym ukrzyżowano Chrystusa, miał od 3 do 5 metrów wysokości. Z analiz m.in. na podstawie badań Całunu Turyńskiego wynika, że poprzeczna belka miała ok. 200 cm długości, a jej przekrój wynosił mniej więcej 20 na 30 cm.
Historyk sztuki: w średniowieczu formy przedstawień męki i zmartwychwstania Jezusa ulegały dużym zmianom
Karę śmierci przez ukrzyżowanie zniósł dopiero w 316 r. cesarz Konstantyn Wielki.
Po ustaniu prześladowań chrześcijaństwa, z inicjatywy matki cesarza Konstantyna – św. Heleny – odszukano drzewo Krzyża, na którym umarł Jezus Chrystus. Historycy datują to na 13 albo 14 września 326 r. Następnie zbudowano w Jerozolimie na Golgocie dwie bazyliki: Męczenników (Martyrium) i Zmartwychwstania Pańskiego (Anastasis), a na pamiątkę tego wydarzenia co roku 13 września obchodzono uroczystość Podwyższenia Krzyża Świętego. Z czasem przeniesiono ją na 14 września, kiedy obchodzono rocznicę wystawienia relikwii Krzyża na widok publiczny, która odbyła się dzień po poświęceniu bazylik.
Początkowo święto obowiązywało w kościołach, które posiadały relikwie Krzyża, a następnie wprowadzono je w Kościele powszechnym.
Cesarzowa Helena podzieliła drzewo Krzyża na trzy części – pierwszą pozostawiła w Jerozolimie, drugą zabrała ze sobą do Rzymu, a trzecią przekazała synowi, który budował nową stolicę, Konstantynopol – dzisiejszy Stambuł w Turcji. Z czasem relikwie podzielono na wiele drobnych części, często mikroskopijnych drzazg, aby posiadała je każda ważniejsza świątynia w Europie.
Obecnie największą część relikwii drzewa Krzyża w swoim skarbcu posiada katedra św. Michała i św. Guduli w Brukseli. Relikwiarz tzw. Krzyż Brukselski lub Krzyż Drahmal pochodzi z początku XI wieku.
W Rzymie głównym miejscem przechowywania relikwii Krzyża jest Bazylika Świętego Krzyża z Jerozolimy (wł. Basilica di Santa Croce in Gerusalemme). Jest to przebudowana rezydencja cesarzowej Flawii Julii Heleny, którą jej syn – Konstantyn Wielki – ofiarował biskupowi Rzymu. Przez wieki kolejni papieże w Wielki Piątek w akcie pokuty pokonywali boso drogę z Lateranu do Santa Croce, aby adorować relikwię Krzyża. Zwyczaj ten przetrwał do dziś w formie liturgii wielkopiątkowej.
Od 1930 r. relikwie męki Pańskiej – trzy fragmenty drewna w relikwiarzu zaprojektowanym przez Giuseppe Valadiera w 1803 r. (na miejsce poprzedniego, skonfiskowanego przez Francuzów w 1798 r.), dwa ciernie z korony cierniowej, fragment gwoździa, palec wskazujący św. Tomasza Apostoła – znajdują się w kaplicy Relikwii Męki Pańskiej w Santa Croce.
W 1629 r. papież Urban VIII przeniósł większy kawałek relikwii Krzyża do Bazyliki Świętego Piotra, gdzie znajdują się przy posągu św. Heleny dłuta Andrei Bolgiego.
W skarbcu Bazyliki św. Marka w Wenecji przechowywana jest jedna z większych znanych części Krzyża Świętego – o długości ponad 42 cm. Jej relikwiarz, znany w historii sztuki pod nazwą Krzyża Cesarzowej Ireny, to łup wojenny zdobyty w Konstantynopolu.
W związku z licznymi wojnami i najazdami na Jerozolimę w mieście zostały tylko drobne fragmenty relikwii. Największy, o długości 11,5 cm, znajduje się w ormiańskiej Katedrze św. Jakuba w ormiańskiej dzielnicy Starego Miasta.
Do Polski relikwie Krzyża trafiły z Bizancjum, o czym świadczą umieszczone na złotej blasze greckie napisy głoszące, że ich pierwotnym właścicielem był Manuel Komnen, cesarz Konstantynopola.
Od XV wieku relikwiarz figurował w koronnych inwentarzach i był relikwią koronacyjną polskich królów. Z Wawelu zabrał go do Francji po abdykacji 16 września 1668 r. król Jan II Kazimierz Waza. Następnie przekazał skarby szwagierce Annie Gonzadze, księżnej Palatynatu, która z kolei ofiarowała je opactwu benedyktyńskiemu w Saint-Germain-des-Prés. Po rewolucji francuskiej trafiły do katedry w Paryżu obok relikwii Korony Cierniowej, które w XIII w. sprowadził z Konstantynopola do paryskiej Świętej Kaplicy (Sainte-Chapelle) król Ludwik Święty.
W Polsce największą część Krzyża do czasu kradzieży w 1991 r. posiadały Kościół Dominikanów w Lublinie i prowadzony przez benedyktynów Kościół św. Krzyża na Łysej Górze pod Kielcami (relikwia nadal się tam znajduje). Według tradycji benedyktyńskiej i kroniki Jana Długosza – fragment Krzyża podarował Polsce węgierski następca tronu Emeryk dla powstałego w 1006 r. opactwa. Obecnie przechowywane są one w głównym ołtarzu kaplicy Oleśnickich. Od relikwii i klasztoru pochodzi nazwa Góry Świętokrzyskie.
Mszy na Świętym Krzyżu o godz. 12.00 w poniedziałek będzie przewodniczył ordynariusz diecezji sandomierskiej bp Krzysztof Nitkiewicz. We wtorek, 15 września, kiedy przypada wspomnienie Matki Bożej Bolesnej, na Świętym Krzyżu odbędzie się spotkanie służb mundurowych. Mszy o godzinie 12.00 będzie przewodniczył ks. Robert Młynarczyk. Wieczorem odprawiona zostanie liturgia z sakramentem namaszczenia chorych.
Ks. prof. J. Naumowicz: Jezus wjechał do Jerozolimy na osiołku, bo Jego królowanie jest łagodne i pokorne
Z kolei w stołecznej Bazylice Świętego Krzyża przy Krakowskim Przedmieściu w poniedziałek, 14 września, mszy o godz. 18.00 będzie przewodniczyć metropolita warszawski abp Adrian Galbas. Parafia świętuje w tym roku 400-lecie istnienia.
Francuski badacz Charles Rohault de Fleury w 1870 r. opublikował wyniki badań, z których wynika, że objętość Krzyża, na którym umarł Chrystus, wynosi ok. 36 tys. cm sześciennych. Objętość wszystkich relikwii rozproszonych po świecie wynosi 4 tys. cm sześciennych.
Papież Jan Paweł II w czasie VI pielgrzymki do Polski, 6 czerwca 1997 r. w Zakopanem pod Wielką Krokwią, zaapelował do rodaków, żeby nie wstydzili się krzyża.
„Brońcie krzyża, nie pozwólcie, aby imię Boże było obrażane w waszych sercach, w życiu rodzinnym czy społecznym. (...) Niech krzyż przypomina o naszej chrześcijańskiej godności i narodowej tożsamości” – powiedział.
Z kolei papież Franciszek w 2021 r. w Preszowie wezwał chrześcijan, aby nie sprowadzali krzyża „do przedmiotu kultu, a tym bardziej do symbolu politycznego czy do znaku prestiżu religijnego i społecznego”. Zwrócił uwagę, że „świadek, który ma krzyż w sercu, a nie tylko na szyi, nie postrzega nikogo jako nieprzyjaciela, ale wszystkich jako braci i siostry, za których Jezus oddał swoje życie. (...) Nie szuka własnych korzyści, aby potem wydać się pobożnym: to byłaby religia dwulicowości, a nie świadectwo ukrzyżowanego Boga” – wskazał papież.
Wśród świętych, którzy wyróżnili się nabożeństwem do Męki Pańskiej, są m.in. św. Bernard z Clairvaux (zm. 1153), św. Franciszek z Asyżu (zm. 1226), św. Bonawentura (zm. 1274), św. Filip Benicjusz (zm. 1285), a w latach późniejszych bł. Władysław z Gielniowa (zm. 1505), św. Piotr z Alkantary (zm. 1562), św. Jan od Krzyża (zm. 1591) i św. Paweł od Krzyża (zm. 1775).
Pierwszy historycznie stwierdzony fakt stygmatów spotykamy u św. Franciszka z Asyżu. W XX wieku stygmaty miał m.in. włoski kapucyn, św. o. Pio.
Wraz z rozwojem chrześcijaństwa symbol krzyża stał się jednym z najczęstszych motywów ornamentalnych i dekoracyjnych w sztuce. Od średniowiecza jest również jednym z głównych motywów w heraldyce i weksylologii (dziedzinie dotyczącej flag, proporców i sztandarów). Z czasem stał się także formą wielu orderów i odznaczeń.
Magdalena Gronek (PAP)
