Prof. Napiórkowski: powinniśmy przeciwdziałać dezinformacji i polaryzacji, tworząc miejsca wspólne

W poniedziałek w Muzeum Historii Polski Warszawie przedstawiono raport „Infrastruktura odporności – strategiczne kierunki działania w obszarze pamięci”.

PAP: Czy boom muzealny przełożył się na świadomość historyczną Polaków?

Marcin Napiórkowski: Raport rozpoczynamy od przeglądu wyników najważniejszych badań dotyczących stanu pamięci zbiorowej przeprowadzonych w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. Niestety pokazują one, że mimo gigantycznego boomu muzealnego, mody na pamięć i dużej sprzedaży książek na ten temat poziom wiedzy historycznej Polek i Polaków według jednych badań w zasadzie się nie zmienia i pozostaje zaskakująco niski, a według innych — wręcz spada. Wynik zależy od przyjętej metodologii, więc nie widać tu jednoznacznego trendu. Nie obserwujemy też ogromnego wzrostu rzeczywistego uczestnictwa w praktykach pamięci. Jednocześnie deklarowane zainteresowanie historią jest wysokie, a według niektórych badań nawet rośnie, również w młodym pokoleniu. To pokazuje, że same inwestycje w infrastrukturę muzealną mogą nie wystarczyć. Potrzebne są także inne środki.

Z badań, m.in. tych prowadzonych przez Narodowe Centrum Kultury, wynika, że mamy duży problem ze scenariuszami wspólnotowego świętowania. Widać to szczególnie wyraźnie, kiedy dla porównania przyjrzymy się świętom, które pod tym względem doskonale funkcjonują, choćby Bożemu Narodzeniu. Nikt w Polsce nie ma problemu z odpowiedzią na pytanie, „co się wtedy robi”. Jednocześnie regionalne i rodzinne zróżnicowanie tych obyczajów jest ogromne. To zróżnicowanie nas nie dzieli i nie przeszkadza nam odczuwać wspólnoty. Przeciwnie – mamy poczucie, że obchodzimy to samo święto, a różne formy celebracji składają się na jego bogactwo. Dlatego jednym z kluczowych zadań w obszarze pamięci jest dziś tworzenie takich scenariuszy – pokazywanie, co i w jaki sposób możemy wspólnie robić 11 listopada, 3 maja czy w rocznicę Porozumień Sierpniowych. W ten sposób możemy ułatwiać udział we wspólnym świętowaniu i wzmacniać poczucie wspólnoty.

PAP: Z jakich źródeł Polacy czerpią wiedzę historyczną: z książek czy seriali?

M.N.: Przygotowując strategię, przeprowadziliśmy obszerny przegląd istniejących badań, ale sprawdziliśmy też, z jakich źródeł Polacy faktycznie korzystają. Przygotowaliśmy m.in. zestawienie najpopularniejszych kanałów historycznych na YouTubie i w portalach społecznościowych. Przyjrzeliśmy się także zainteresowaniu filmami i serialami m.in. w oparciu o dane o najpopularniejszych wyszukiwaniach w Google'u.

"Państwo polskie ma więc wybór: może albo powiedzieć, że zajmuje się sprawami poważnymi, a nie serialami, albo rzetelnie przyglądać się temu, skąd ludzie czerpią informacje."

Wyłania się z tego eklektyczny obraz. Z jednej strony Henryk Sienkiewicz pozostaje kluczowym punktem odniesienia dla dużej części społeczeństwa. Jesteśmy nadal mocno zakorzenieni w kanonie lektur. Z drugiej strony mamy „1670” oraz nowe polskie seriale opowiadające o niedawnej historii, takie jak „Wielka woda” i „Heweliusz”. Są też zjawiska, które wcześniej zupełnie umykały nam jako badaczom. Dopiero podczas prac nad strategią uświadomiłem sobie, jak ważnym źródłem wyobrażeń historycznych były tureckie seriale cieszące się ogromną popularnością wśród kobiet po czterdziestce. Gdybyśmy zapytali Erdogana i osoby zajmujące się w Turcji polityką pamięci, czy takie seriale są dla nich ważnym narzędziem, zapewne tylko by się uśmiechnęli. Chodzi o kreowanie idei osmańskości i prowadzenie polityki pamięci zarówno wewnątrz kraju, jak i na terenach dawniej w różny sposób związanych z Turcją. Z badań wiemy, że ta polityka jest prowadzona niezwykle intensywnie.

Państwo polskie ma więc wybór: może albo powiedzieć, że zajmuje się sprawami poważnymi, a nie serialami, albo rzetelnie przyglądać się temu, skąd ludzie czerpią informacje. I oczywiście nie chodzi o to, żeby państwo mówiło nam, jakie seriale mamy oglądać, a jakich nie. To byłoby niedorzeczne. Jeśli jednak chcemy wspierać upowszechnianie rzetelnej wiedzy historycznej, punktem wyjścia musi być diagnoza stanu obecnego.

Kiedy pracowałem z onkologami, jedną z obowiązkowych lektur, które im zadawałem, była książka o kompletnie szarlatańskich terapiach. Kiedy skłoniłem lekarzy do przeczytania przynajmniej fragmentów, reagowali: „Przecież to nieprawda. To są jakieś bzdury. Po co mamy to czytać?”. Odpowiadałem: „Ponieważ wasi pacjenci przychodzą do was z tym w głowie. To, czy zdołacie zatrzymać ich na terapii onkologicznej, czy odejdą do szarlatana, zależy od tego, czy rozumiecie, z czym przyszli. Czy potraficie odpowiedzieć na te same potrzeby: uznania, wspólnoty, poświęcenia komuś czasu?”.

Dziś w szkole i muzeum często znajdujemy się w podobnej sytuacji. Ludzie coraz częściej będą przychodzić do nas po kontakcie z szarlatanem od historii albo jeszcze przed takim kontaktem. Musimy mieć w zanadrzu antidotum albo szczepionkę, musimy wiedzieć, na co zwracać uwagę. Dlatego tak ważne jest monitorowanie sfery pamięci, również w obszarze dezinformacji i kultury popularnej.

Premiera drugiego sezonu „1670” odbyła się u nas, w Muzeum Historii Polski. Długo zastanawialiśmy się, czy to właściwe miejsce. Była to jednak dla nas doskonała okazja, żeby głosem pracownika Muzeum Historii Polski prof. Michała Kopczyńskiego powiedzieć: „Ten serial może być bardzo zabawną rozrywką, jeśli ktoś lubi taki humor. Może też być okazją do zainteresowania się kulturą sarmacką. Nie chcemy psuć wam zabawy, ale opowiemy, jak to wyglądało w rzeczywistości”. Przygotowaliśmy wspólnie mikrowystawę, na której zestawiliśmy elementy serialu z komentarzem historyka. Reakcje uczestników były bardzo dobre. Zainteresowanie serialem skłaniało ludzi do głębszego poznania tematu. Bardzo pozytywnie reagowali, kiedy dowiadywali się, że coś w serialu jest w oczywisty sposób nieprawdziwe, i otrzymywali wskazówki dotyczące rzetelnych lektur. Serialowe anachronizmy stały się punktem wyjścia do rozmowy o tym, jak naprawdę wyglądało życie w XVII wieku.

Wykorzystywanie takich mechanizmów jest ważnym elementem proponowanej w przedstawionym dokumencie strategii.

PAP: Dlaczego potrzebna jest strategia działania w obszarze pamięci? Na jakie problemy i potrzeby odpowiada?

M.N.: Powód jest dokładnie taki sam jak w innych obszarach działalności państwa. W latach 90. funkcjonowało przekonanie, że naszą polityką przemysłową jest brak polityki przemysłowej. Oznaczało to odejście nie od przemysłu, lecz od centralnego planowania. Jednak nawet jeśli rolą państwa nie jest budowanie fabryk i decydowanie, co mają produkować, to polityka przemysłowa pozostaje potrzebna. Pozwala traktować fabryki jako jeden ekosystem, budować dla nich infrastrukturę, zastanawiać się nad naszymi przewagami konkurencyjnymi i tworzyć warunki do działania.

W podobny sposób warto pomyśleć o pamięci. W ciągu ostatnich kilkunastu lat poczyniliśmy w Polsce gigantyczne inwestycje w tym obszarze. Ale dziś poszczególne elementy tej układanki – muzea, instytuty badawcze, archiwa, biblioteki – działają w znacznej mierze w oderwaniu od siebie, bez wspólnego planu i koordynacji. Dyrektorzy poszczególnych instytucji, a także nasi partnerzy zagraniczni są zmuszeni zgadywać, jaka właściwie jest polska polityka pamięci i w jaki sposób Polska chce w tym obszarze realizować swoją rację stanu.

PAP: Polityka pamięci może być realizowana nawet bez strategii.

M.N.: Oczywiście! Brak formalnych dokumentów nie oznaczał, że wcześniej nie działaliśmy w obszarze pamięci ani że nie robiliśmy tego w sposób celowy. Zawsze istniały pewne niewypowiedziane wprost założenia. Wbrew pozorom taka ukryta strategia, shadow strategy, bywa z punktu widzenia państwa znacznie wygodniejsza. Można wywierać wpływ na dyrektorów instytucji po cichu, bez opisywania, jak się to robi. Poprzez finansowanie można wtedy wspierać jedne badania, a ograniczać inne, nie mówiąc o tym otwarcie.

Ale warto też podkreślić, że samo ogłoszenie strategii nie rozwiązuje żadnych problemów. To dopiero pierwszy krok: wskazanie ich i zabranie się do pracy. 

PAP: Co z obawami, że strategia będzie pokusą dla państwa do ograniczenia wolności w obszarze pamięci?

M.N.: Może być dokładnie odwrotnie. Dokument wypracowany oddolnie, we współpracy ze środowiskiem, jest tarczą przeciwko nadmiernym zakusom państwa. Strategii potrzebujemy także po to, by wyraźnie nakreślić granice państwowej interwencji.

PAP: Czy strategia pomoże zachować spójność działań mimo zmian politycznych?

M.N.: Tak. To oczywiście trudny moment, żeby o tym mówić. Być może jednak im większa jest polaryzacja społeczeństwa i im silniejsze emocje, tym bardziej powinniśmy w powierzonych nam obszarach pokazywać, że można działać inaczej? Strategia powstawała z myślą o tym, że działania dotyczące pamięci trzeba planować w perspektywie znacznie dłuższej niż jedna kadencja, kierując się polską racją stanu.

Z licznych rozmów i analizowanych badań wyłonił się model, który do mnie przemawia: model żeglarski. Łodzią żaglową nie można płynąć w dowolnym kierunku i z dowolną prędkością. Wiatr zmienia kierunek. Tym wiatrem są okoliczności polityczne i geopolityczne oraz trendy, które omawiamy w strategii. Nie oznacza to jednak, że dobry żeglarz pływa w kółko albo daje się miotać wiatrom. Strategia polega na wyznaczeniu kursu i celu. Możemy zmieniać halsy, płynąć raz prawym, raz lewym, ale jeśli wiemy, dokąd zmierzamy, potrafimy wykorzystać wiatr z obu stron. Te zmiany mogą nam nawet wyjść na dobre.

PAP: Czym jest tytułowa „infrastruktura odporności”? Przed jakimi zagrożeniami mają nas chronić muzea, archiwa i biblioteki?

M.N.: To ważny wątek strategii. Pamięć ma oczywiście wartość samą w sobie: wspólnota musi pamiętać, żeby pozostawać wspólnotą. Niezależnie od tego warto jednak zapytać, czym jest dziś pamięć, jakie wiążą się z nią zagrożenia i jakie możliwości dzięki niej zyskujemy.

Jeśli spojrzeć od strony zagrożeń, widzimy ogromną ofensywę dezinformacji. Różnice doświadczeń i ocen historycznych bywają wykorzystywane oraz podsycane przez dezinformację. Staje się czerwonym guzikiem, który można nacisnąć, żeby skonfliktować Polaków ze sobą, a także – co w obecnej sytuacji jest niezwykle istotne – z sąsiadami. Można w ten sposób wbić klin między Polskę a Ukrainę, Niemcy i Europę Zachodnią czy naszych kluczowych sojuszników w krajach bałtyckich. Wszędzie tam kwestie pamięci mogą nas łatwo podzielić.

"Dokument wypracowany oddolnie, we współpracy ze środowiskiem, jest tarczą przeciwko nadmiernym zakusom państwa. Strategii potrzebujemy także po to, by wyraźnie nakreślić granice państwowej interwencji."

Dlatego tak ważne jest w tej strategii rozpoznanie pamięci jako kluczowego obszaru dezinformacji. Pokazujemy też, że muzea oraz instytucje edukacyjne i badawcze, które tak pieczołowicie tworzyliśmy przez ostatnie lata, są dziś kapitałem – infrastrukturą, która może służyć również naszemu bezpieczeństwu. Może i powinna skutecznie przeciwdziałać dezinformacji oraz polaryzacji politycznej, tworząc miejsca wspólne. Potrzebujemy strategii także po to, by dostrzec, co jeszcze, poza oczywistymi zastosowaniami, mogą nam dać instytucje pamięci.

PAP: Przejdźmy do konkretnych działań. Strategia ma cztery filary: wspieranie bogactwa pamięci jako kluczowego źródła odporności, optymalne wykorzystanie istniejących zasobów, działania oparte na badaniach i budowanie nierywalizacyjnego modelu patriotyzmu. Na czym miałby polegać taki patriotyzm?

M.N.: Jednym z fundamentalnych problemów obecnej fali dezinformacji jest to, że tworzy ona dodatnie sprzężenie zwrotne. Atakowani z zewnątrz usztywniamy się i mówimy: „Bądźmy jak zaciśnięta pięść. Ustalmy jedyną prawdziwą, oficjalną wersję historii Polski”. Paradoksalnie stajemy się wtedy jeszcze bardziej podatni na manipulację. Wystarczy wskazać jakąś szczelinę: „A słyszeliście, że na Pomorzu mają doświadczenia związane z Wehrmachtem? A co ze śląskością? Czy Mazury to jeszcze Polska?”. Albo jeszcze prościej: „Polskość jest chyba przeciw ukraińskości, skoro był Wołyń, a wcześniej Ukraina była częścią wielonarodowej Rzeczypospolitej Obojga Narodów”.

Takie myślenie jest niezwykle na rękę Władimirowi Putinowi. Tymczasem historia jest zawsze polifoniczna. Jej granice wyznaczają źródła i prawda, którą możemy z nich wyczytać. Różnić się mogą jednak interpretacje, rozkład akcentów i wartości, do których się odwołujemy. Lokalne doświadczenia historyczne bywają przedstawiane jako dowód, że ktoś jest mniej polski. Tymczasem złożone losy Pomorza, Śląska czy Mazur należą do historii Polski i powinny mieć miejsce w opowieści o niej.

Spójrzmy na to przez pryzmat modeli patriotyzmu. Serwisy społecznościowe zachęcają nas dziś do dzielenia patriotyzmu na „prawdziwy” i „nieprawdziwy”. Licytujemy się, kto świętuje bardziej patriotycznie: uczestnicy marszu, osoby odwiedzające muzeum czy sąsiedzi organizujący lokalną uroczystość. Zamiast tego możemy uznać po prostu, że istnieją różne modele patriotyzmu. Jest na przykład model tradycyjny, związany z myśleniem konserwatywnym: patriotyzm polega na zachowywaniu dziedzictwa i obyczajów, na szacunku dla języka. To w Polsce model dobrze rozpoznawalny. Ale jest też model modernizacyjny – celowo przywołuję od razu pozornie przeciwstawny przykład. W tym ujęciu patriotyzm polega na zmienianiu Polski: chcemy coraz szybszych pociągów, lepszych autostrad i większej nowoczesności. Chcemy się uczyć na błędach. Chcemy iść do przodu. Wielu z nas łączy oba te podejścia: dba o dziedzictwo i chce rozwijać kraj.

Łatwo spolaryzować ludzi, pytając: „Kto ma rację: konserwatyści czy modernizatorzy?”. Jeśli jednak oba te modele przeciwstawimy czemuś trzeciemu – anomii albo egoizmowi, postawie, zgodnie z którą nie ma żadnej wspólnoty, jestem tylko ja i to, co moje – okaże się, że znacznie więcej je łączy, niż dzieli. Obie grupy mówią: „Wspólnota jest dla nas kluczowa i chcemy ją rozwijać”. Możemy różnić się rozłożeniem akcentów, ale mamy wspólną podstawę.

Badania, którymi dysponujemy, pokazują, że takie podejście jest antidotum na polaryzację. Pozwala stworzyć system, w którym pojawienie się kolejnego modelu patriotyzmu nie rodzi poczucia, że ktoś mnie atakuje, coś mi zabiera albo wyrywa kawałek tortu. Powstaje raczej ekosystem podobny do starego lasu: rosną w nim różne rośliny, które razem tworzą całość odporną na suszę, powódź i szkodniki.

PAP: Czy dla powodzenia takiej strategii nie należy wpierw wypracować konsensusu? Nie tylko politycznego, lecz także, a może przede wszystkim, między instytucjami zajmującymi się pamięcią?

M.N.: Jestem wielkim przeciwnikiem konsensusu rozumianego jako jednomyślność. Nie powinniśmy dążyć do tego, żebyśmy wszyscy zgadzali się co do przeszłości, lecz – przeciwnie – żebyśmy nauczyli się nie zgadzać się w sposób pokojowy. Siłą naszego ekosystemu pamięci może być różnorodność instytucji, ich potrzeb i głosów. Sama strategia też jest taka: uwzględnia głosy wielu osób i środowisk. Dokument uwzględnia różne perspektywy i nie ukrywa istniejących między nimi napięć. Zamiast maskować napięcia, pokazuje, że one istnieją i że stoimy przed wyborem – tak jak w przypadku różnych modeli patriotyzmu, o których mówiłem.

Strategia nakazująca wszystkim instytucjom mówić jednym głosem i nauczać jednego kanonu byłaby kompletnie wyjaławiająca. Proponujemy więc coś innego: wielość kanonów przy zachowaniu wspólnego kierunku – ku wspólnocie. Różnorodność instytucji, także ich form i organów prowadzących, traktujemy jako siłę.

PAP: A dlaczego te instytucje miałyby współpracować?

M.N.: Sam pomysł konkurencji między instytucjami pamięci wydaje mi się błędny. Przywołane przez nas badania wskazują, że odwiedzenie jednego muzeum zwiększa szansę odwiedzenia kolejnego. To dobra komplementarne, a nie substytucyjne. Takie podejście od razu podsuwa konkretne rozwiązania.

W MHP mamy obecnie wystawę o muzyce w PRL-u, a w Domu Spotkań z Historią jest inna wspaniała wystawa - „Meluzyny z wielkiej płyty. Moda i muzyka w latach 80.”, o gwiazdach polskiej muzyki lat 80. Nie potraktowaliśmy jej jako konkurencji, lecz wzajemnie się promujemy. Szansa, że naszemu gościowi spodoba się prezentowana w MHP wystawa o muzyce w PRL-u i zechce odwiedzić kolejną, jest ogromna. Właśnie tak myślimy.

Co może zrobić państwo? Gdzie są te autostrady i infostrady, które moglibyśmy zbudować, tworząc odpowiednik polityki przemysłowej? Samo dotarcie do wszystkich badań z obszaru pamięci, porównanie ich i przyjrzenie się metodologiom zajęło nam sporo czasu. Gdyby były zebrane w jednym miejscu, łatwo dostępne i prowadzone w sposób skoordynowany, moglibyśmy znacznie lepiej śledzić trendy. Wystarczyłoby choćby nie zadawać za każdym razem innych pytań w sondażach.

Gdybyśmy mieli także dobry podział na regiony, moglibyśmy zauważyć na przykład: „W Gdańsku dzieje się coś ciekawego. Ludzie deklarują większe przywiązanie do wspólnoty europejskiej, zachowując silną tożsamość lokalną. Sprawdźmy, z czym to się wiąże. Może z działaniami Europejskiego Centrum Solidarności, może Muzeum II Wojny Światowej, a może z czymś zupełnie innym?”. Dziś nie prowadzimy takiego monitorowania.

Kolejna sprawa to segmentacja publiczności. Firma spożywcza wprowadzająca na rynek nowy batonik ma ogromny budżet na sprawdzenie, kto może go kupić i do kogo kierować promocję. Żadne pojedyncze muzeum w Polsce nie dysponuje takimi pieniędzmi. A przecież my też musimy poznać naszych odbiorców, żeby skutecznie do nich docierać.  Potrzebujemy rozwijania istniejących badań publiczności muzealnej: regularnych pomiarów, porównywalnych metod i wyników dostępnych dla wszystkich placówek, także najmniejszych.

Właśnie kończy się Rok Giedroycia. Wiele instytucji w dużym pośpiechu realizuje liczne inicjatywy, ponieważ dopiero dostało finansowanie. Informacje o patronach roku poznajemy krótko przed jego rozpoczęciem. Może warto inaczej podejść do tych patronatów, w trosce o jakość upamiętniania?

Rozwiązanie zawarte w prezentowanym dokumencie to jedynie propozycja, pierwszy krok. Potrzebny jest dialog między Sejmem, Senatem, Ministerstwem Kultury i być może innymi instytucjami. Na pewno powinien w nim uczestniczyć Instytut Pamięci Narodowej. Prezydent również ma uprawnienia związane z polityką pamięci.

Wyobraźmy sobie Radę Pamięci, która we współpracy z Sejmem, Senatem i instytucjami kultury przygotowuje wieloletni kalendarz obchodów oraz propozycje ich finansowania. Od razu zostaje powołany koordynator dysponujący określonym budżetem. Za te same środki moglibyśmy znacznie lepiej upamiętniać patronów. Polityka rocznicowa przestałaby być tak pośpieszna i chaotyczna. Przygotowywalibyśmy się, budowali coś i czekali na to przez lata.

Rocznica, związana na przykład z Jerzym Giedroyciem, mogłaby się stać momentem, w którym każde dziecko w Polsce dowiaduje się, czym była paryska „Kultura”, na czym polega idea współpracy z Ukrainą, Litwą i Białorusią i skąd się wzięła. To przecież pomysł niezwykle aktualny. Dziś takie okazje przegapiamy, a przynajmniej nie wykorzystujemy ich w pełni.

Nie są to zadania banalne i nic nie zrobi się samo. Jak mówiłem, żadna strategia nie rozwiązuje problemów. Dokument wskazuje je natomiast i stanowi dobry pierwszy krok do rozwiązania wielu z nich. Z drugiej strony nie są to rzeczy kosztowne. Funkcjonowanie takiej Rady Pamięci i zmiana polityki rocznicowej nie kosztują nic, a mogą przynieść ogromne efekty za te same pieniądze.

Powołanie obserwatorium pamięci również nie powinno oznaczać tworzenia nowej instytucji. Chodzi o skoordynowanie istniejących kompetencji, żebyśmy przestali dublować badania. Muzeum Historii Polski ma budżet na badania, Instytut Pileckiego ma swój, Narodowe Centrum Kultury prowadzi znakomite badania. Jeśli będziemy współpracować na przykład na wzór działającego już Obserwatorium Kultury, które zresztą także powinniśmy zasilać naszymi danymi, okaże się, że te same środki można wykorzystywać znacznie skuteczniej.

Wrócę na chwilę do drugiego filaru strategii, czyli innego myślenia o infrastrukturze pamięci. Przez wiele kadencji najatrakcyjniejsze dla polityków było powoływanie nowych instytucji: przetnijmy wstęgę, zbudujmy gmach, pokażmy, że coś się udało. Mamy z tego wiele pożytków, nie przeczę. Z przeprowadzonych badań wynika jednak, że teraz nadszedł czas na lepsze zintegrowanie systemu i być może solidniejsze dofinansowanie starszych instytucji.

Sieć Archiwów Państwowych, w których przechowywane są najcenniejsze skarby naszego dziedzictwa, jest dramatycznie niedofinansowana i nieprzygotowana do przyjmowania kolejnych zasobów. Badania pozwoliły nam też dostrzec coś zaskakującego. Byliśmy przekonani, że uczniowie chcą odwiedzać wyłącznie multimedialne muzea. Tymczasem często odpowiadali: „Poszlibyśmy do archiwum”. Chcą kontaktu z prawdziwym dokumentem. To również antidotum na fałsz: jeśli zrozumieją, że historia rodzi się w archiwach, z dokumentów, znacznie trudniej będzie ich oszukać.

Szukaliśmy nowych inwestycji, a nie myśleliśmy dotąd wystarczająco dużo o tym, że już mamy te perły i klejnoty. Proponujemy więc zmianę podejścia. Jeśli strategia zacznie działać i będzie znana dziennikarzom, również dla polityków atrakcyjniejsze stanie się powiedzenie: „Wyremontowaliśmy magazyn Muzeum Narodowego, dofinansowaliśmy archiwa, wsparliśmy sieć lokalnych muzeów”. Chodzi o placówki, do których uczniowie mają najbliżej – w których mogą regularnie uczestniczyć w zajęciach, a nie tylko odwiedzić je raz w życiu podczas wycieczki.

Niesamowite rzeczy dzieją się w regionalnych izbach pamięci, w ramach programu prowadzonego przez Ośrodek „Pamięć i Przyszłość” we Wrocławiu. Byłem w jednej z takich izb. Gospodarze pochwalili się liczbą prowadzonych lekcji, która wydała mi się niewiarygodna. Szybko policzyłem, ile jest szkół w okolicy i ile mają zajęć z historii. Powiedziałem, że to chyba pomyłka.

Usłyszałem: „Nie, mamy tu na przykład zrekonstruowany dawny zakład fotograficzny, w którym odbywają się lekcje fizyki”. Fizyki w regionalnej izbie pamięci? Okazało się, że nauczyciel wykorzystuje soczewki i inne elementy optyczne, a przy okazji opowiada się o ich historii. Wtedy zrozumiałem, że naprawdę niewielkimi środkami, blisko ludzi, można tworzyć politykę pamięci łączącą dziedziny, o których wcześniej byśmy nie pomyśleli.

To nieodkryty potencjał. Nie wymaga miliardowych inwestycji, czasem wystarczą dziesiątki tysięcy złotych – pod warunkiem że zostaną dobrze skierowane. Te środki uwolnią się, kiedy doprowadzimy do końca trwające duże inwestycje, takie jak Muzeum Historii Polski.

PAP: Strategia porusza również kwestię sztucznej inteligencji, szczególnie wrażliwą w badaniach historycznych ze względu na ryzyko fałszerstw. Jak należy z niej korzystać?

M.N.: To właściwie jedyny obszar, w którym zaproponowaliśmy precyzyjne rekomendacje, wyraźnie zaznaczając ich roboczy charakter. Podczas pracy z przedstawicielami instytucji pamięci okazało się, że przydałby się jasny zestaw wskazówek: jakie zastosowania sztucznej inteligencji rekomendujemy, a jakich nie.

Nie jest przecież tak, że AI do niczego się nie nadaje. Mamy dziś problem z przeszukiwaniem różnych repozytoriów. Wykorzystanie sztucznej inteligencji do porządkowania danych i ułatwiania ich wyszukiwania może przynieść ogromne korzyści. Wątpliwości pojawiają się, kiedy zaczynamy kolorować zdjęcia, rozszerzać ich kadry, zamieniać je w filmy czy ożywiać przedstawione na nich postacie.

Jeśli natomiast mamy do czynienia z zalewem fałszywych fotografii historycznych, w szczególności dotyczących tak wrażliwych tematów jak Zagłada, przekroczona zostaje granica. Zadaniem instytucji pamięci nigdy nie może być tworzenie takich zdjęć. Powinny je za to aktywnie tropić, oznaczać i wyjaśniać: niezależnie od tego, czy powstały w dobrej, czy w złej wierze, są fałszywe. Nie możemy w ten sposób rozmywać prawdy historycznej.

Codzienna praktyka pokazuje jednak, że instytucje pamięci stoją przed ogromnymi wyzwaniami. Dlatego potrzebne jest dalsze wsparcie, o którym piszemy w strategii. Na wystawie stałej Muzeum Historii Polski mamy wiele starych fotografii. Zleciliśmy poprawę ich jakości: usunięcie śladów zagnieceń czy rozmazań. Dawniej robiono to metodami półręcznymi, później coraz częściej w Photoshopie. Dziś wykonawcy próbują używać sztucznej inteligencji.

Mieliśmy już sytuację, w której kuratorzy zauważyli, że twarze na zdjęciach zostały zmienione: tam, gdzie stało dziecko, pojawił się starzec. To skandal i sprzeniewierzenie się podstawowej misji instytucji pamięci. W pewnym sensie kalamy w ten sposób pamięć tych ludzi.

Oczywiście odrzuciliśmy te materiały i wszystko sprawdzamy niezwykle uważnie. Mogą być państwo pewni, że na wystawie stałej Muzeum Historii Polski zobaczą twarze ludzi, którzy rzeczywiście zostali sfotografowani. Ale ile mniejszych instytucji staje przed trudnym dylematem: albo będziemy mieli zdjęcia w nieakceptowalnej jakości, albo zlecimy ich poprawę komuś, kto użyje sztucznej inteligencji?

Potrzebne są jasne wskazówki, co jest zalecane, a co nie, oraz informacje o narzędziach i zagrożeniach. Czasem trudno nawet przewidzieć, co może się wydarzyć. To kolejny obszar wymagający działania strategicznego. Dziś mierzymy się z tymi problemami, a w przyszłości sztuczna inteligencja i portale społecznościowe przyniosą następne, których jeszcze nie potrafimy przewidzieć. Ważnym elementem strategii jest więc wskazanie zmiany technologicznej jako jednego z kluczowych trendów w obszarze pamięci – czegoś, co musimy uważnie obserwować.

PAP: Po czym poznamy, że strategia działa?

M.N.: Strategia zawiera wiele mierników. Jednym z jej celów jest budowanie poczucia wspólnoty, które można badać sondażowo. Kolejnym miernikiem powinien być wzrost rzeczywistego, a nie tylko deklarowanego uczestnictwa w obchodach rocznic i innych działaniach upamiętniających. Możemy też badać poczucie przynależności do lokalnej wspólnoty, spadek ojkofobii, czyli pogardy dla własnej grupy, przy jednoczesnym spadku ksenofobii – pogardy dla grupy obcej. To wszystko da się mierzyć.

Każda strategia wymaga przełożenia na konkretne działania. Nie należy jednak wpisywać do niej całej operacjonalizacji, bo ta musi mieć charakter taktyczny i obejmować krótszy, kilkuletni horyzont. To dopiero przed nami.

Marzy mi się, żeby programy w obszarze pamięci realizowano tak jak dobre interwencje społeczne czy zdrowotne – z grupą kontrolną. Tworzymy na przykład program dla bibliotek. Ze stu, które się zgłosiły, losowo wybieramy 50, które dostają dofinansowanie. Pozostałe 50 go nie dostaje. Następnie badamy kluczowe wskaźniki w obu grupach.

Jeżeli poprawa nastąpi tylko w bibliotekach, które dofinansowaliśmy, będzie to oznaczało, że program zadziałał. Jeśli w obu grupach – że zadziałało coś innego. Jeśli w dofinansowanych bibliotekach wyniki się pogorszą, program okaże się przeciwskuteczny. Są metody pozwalające to sprawdzać. Tak postępuje się w zdrowiu publicznym. Być może pora zacząć podobnie myśleć o polityce pamięci?

PAP: Za mierzenie tych efektów odpowiadałoby Obserwatorium Pamięci?

M.N.: Tak. Raz jeszcze podkreślę, że moim zdaniem powinno ono mieć formę konsorcjum, a nie nowej instytucji. Jeśli ustalimy, kto dysponuje budżetem na badania, zaczniemy wymieniać się wynikami i gromadzić je w jednym miejscu, będziemy mogli śledzić zmiany wskaźników w czasie – na przykład co rok lub co dwa lata. Zarówno na reprezentatywnych próbach, jak i w odniesieniu do konkretnych interwencji. To niezwykle wartościowe dane.

Rozmawiali Igor Rakowski-Kłos, Józef Krzyk (PAP)

irk/ jkrz/ miś/

Marcin Napiórkowski był szefem zespołu badaczy, którzy na zlecenie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego przygotowali raport pt. „Infrastruktura odporności – strategiczne kierunki działania w obszarze pamięci”. Jest semiotykiem kultury, profesorem w Instytucie Kultury Polskiej na Uniwersytecie Warszawskim, a od września 2024 r. dyrektorem Muzeum Historii Polski. W swojej pracy badawczej zajmował się m.in. historią pamięci o Powstaniu Warszawskim, analizą przemian we współczesnej polskiej kulturze pamięci oraz zagadnieniem depolaryzacji i budowania mostów ponad politycznymi podziałami. Autor książek, m.in. „Powstanie umarłych” oraz „Naprawić przyszłość”, a także współautor i redaktor leksykonu terminów pamięci zbiorowej „Modi Memorandi”. Współtwórca musicalu „1989”. Publikował m.in. w „Tygodniku Powszechnym”, „Więzi”, „Znaku”, „Kulturze Współczesnej”, „Gazecie Wyborczej” i „Krytyce Politycznej”.