Szklarska Poręba (woj. dolnośląskie), pomnik Ducha Gór. Fot. PAP/Jerzy Ochoński
Duch Gór jest bohaterem dawnych legend, ale jego mit żyje do dziś w książkach, muzeach, muzyce i internecie. Pomaga budować odrębność Karkonoszy i może przyciągać turystów, choć jednocześnie jego komercjalizacja grozi uproszczeniem lokalnego dziedzictwa - twierdzi dr Barbara Weżgowiec z UJ.
Swoje wnioski kulturoznawczyni z Instytutu Studiów Międzykulturowych przedstawiła w czasopiśmie „Turystyka Kulturowa”.
Jak wyjaśniła w rozmowie z PAP, opowieści o Duchu Gór, znanym również jako Liczyrzepa, Rzepiór lub Rübezahl, stanowią ważny zasób regionu. Pomagają wyróżnić Karkonosze spośród innych miejsc, przybliżają ich historię i nadają krajobrazowi dodatkowe znaczenia. Turysta, który wcześniej przeczytał powieść lub obejrzał film o tych górach, wyrusza na szlak z określonymi wyobrażeniami. Chce na własne oczy zobaczyć schronisko czy skałę, które zna z opowieści.
Sam Duch Gór przez stulecia wielokrotnie zmieniał oblicze. Początkowo uosabiał groźną i nieprzewidywalną naturę. Na mapie Śląska Martina Helwiga z 1561 r. przedstawiono go jako fantastyczną, demoniczną istotę łączącą cechy różnych zwierząt. Z czasem jednak coraz częściej przybierał ludzką postać. W legendach pojawiał się jako wędrowiec, myśliwy czy żebrak, który wystawiał ludzi na próby: nagradzał uczciwych i pokornych, a karał chciwych i zarozumiałych. Jeszcze później - w XIX w. - utrwalił się jego wizerunek brodatego starca w kapeluszu, opiekuna gór i ich mieszkańców.
Od pewnego momentu postać przestała funkcjonować wyłącznie jako element folkloru i zaczęła być wykorzystywana do budowania współczesnego obrazu regionu.
Dr Weżgowiec określa to mianem „kapitału narracyjnego” regionu, czyli zasobu, który nadaje miejscom znaczenie, współtworzy lokalną tożsamość i może wpływać na zachowania turystów.
- Nie chodzi więc tylko o to, że Duch Gór nadal pojawia się w kulturze, ale o to, że związane z nim historie mogą zachęcać ludzi do poznawania konkretnych miejsc. Może mieć siłę przyciągania ludzi w Karkonosze i budowania ich marki - podkreśliła, wskazując jednocześnie, że podobne procesy można zaobserwować także w innych regionach Europy, gdzie lokalne legendy i postacie mityczne wykorzystywane są do budowania rozpoznawalności miejsc i wzmacniania regionalnej tożsamości.
Na potrzeby badania ekspertka przeanalizowała współczesną literaturę, ekspozycje muzealne i przekazy cyfrowe, a także polskie, niemieckie i czeskie źródła. Jednym z najważniejszych przykładów, na które powołała się w publikacji, była seria powieści kryminalnych Sławomira Gortycha. Ich akcja rozgrywa się w rzeczywistych miejscach - w schroniskach (które nadal funkcjonują lub niegdyś istniały), na szlakach i w innych punktach Karkonoszy - łącząc współczesne historie z trudną przeszłością regionu, w tym powojennymi wysiedleniami i migracjami.
Duch Gór występuje tu w swojej mroczniejszej wersji, współtworząc atmosferę tajemnicy i niepokoju. Mit ten łączy też różne warstwy historii Karkonoszy: niemiecką, czeską i polską, stając się symbolem wspólnego dziedzictwa.
Według dr Weżgowiec zestawianie współczesnych polskich nazw miejsc z ich dawnymi, niemieckimi odpowiednikami przypomina czytelnikom o wielokulturowej historii regionu. - Może to zachęcać do podróżowania śladami bohaterów i sprawiać, że odwiedzane miejsca zyskują dla turystów głębsze znaczenie. Osoby, które czytały powieści, wyruszają potem na szlak z określonymi wyobrażeniami, chcą same to wszystko zobaczyć i tego dotknąć - powiedziała badaczka.
Nieco inaczej legendę o Liczyrzepie wykorzystuje centrum Karkonoskie Tajemnice w Karpaczu. Przed wejściem stoi rzeźba nawiązująca do XVI-wiecznego, zwierzęcego wizerunku Ducha Gór. Wewnątrz światło, dźwięk i multimedia pozwalają zwiedzającym zanurzyć się w opowieściach o regionie. Zdaniem dr Weżgowiec właśnie takie miejsca pokazują, że dawna legenda może zostać przekształcona we współczesne doświadczenie turystyczne. - Dowodzą też, że nadal jest zapotrzebowanie na takie historie i legendy - oceniła.
Duch Gór jest obecny również w innych karkonoskich muzeach i miejscach związanych z kulturą. W Domu Carla i Gerharta Hauptmannów w Szklarskiej Porębie jest on związany przede wszystkim z literacką tradycją regionu, a w Muzeum w Mysłakowicach - z lokalnym folklorem i jego materialnymi śladami, takimi jak rzeźby i pamiątki.
Kolejną przestrzenią, w której legenda żyje współcześnie, są media cyfrowe. W internecie można znaleźć filmy i opowieści o Liczyrzepie, a także muzyczne reinterpretacje legendy. Autorka przytoczyła m.in. projekt Tafla, łączący inspiracje karkonoskim folklorem i mistyką z nowoczesnymi narzędziami tworzenia muzyki, utwór muzyczny Egona czy serię filmów „Saga o Stworach”. W tych przekazach Duch Gór bywa przewodnikiem pomagającym odnaleźć spokój w naturze, strażnikiem, psotnikiem lub istotą zmiennokształtną.
- Czyli mit cały czas żyje. Dzięki literaturze, muzeom, muzyce i mediom cyfrowym dociera do kolejnych odbiorców, a to pomaga utrzymywać narracyjny kapitał Ducha Gór - wyjaśniła ekspertka z UJ.
W jej opinii poza przyciąganiem turystów do regionu współczesne przedstawienia legendy o Duchu Gór chronią Karkonosze przed tzw. podhalanizacją. - Chodzi o przenoszenie do innych regionów górskich wzorców kulturowych kojarzonych z Podhalem i Tatrami, co może prowadzić do zacierania ich lokalnej specyfiki oraz odrębnych tradycji - powiedziała.
Jak dodała, w takim ujęciu Liczyrzepa staje się jednym z ważnych elementów przypominających o specyficznej, wielokulturowej historii Sudetów.
Badaczka podkreśla jednak, że analizowane przez nią zjawisko ma również ciemniejszą stronę. Intensywne wykorzystywanie legendy w turystyce i promocji może bowiem prowadzić do jej upraszczania i komercjalizacji. Złożone dziedzictwo kulturowe może wówczas zostać sprowadzone do atrakcyjnego, łatwego do zmonetyzowania produktu.
- Istnieje ryzyko uproszczenia i komercjalizacji legendy, ale nie oznacza to, że jej współczesne wykorzystanie jest zjawiskiem jednoznacznie negatywnym. Dzięki literaturze, muzeom czy mediom cyfrowym Duch Gór nadal pozostaje obecny w kulturze i inspiruje do poznawania historii oraz dziedzictwa Karkonoszy" - podsumowała dr Weżgowiec.
Katarzyna Czechowicz (PAP)
kap/ zan/
