Melchior Wańkowicz nazwał go „Nieugiętym” - 130 lat temu urodził się Bronisław Duch

„Niestety, do wolnej Polski dojść nie mogliśmy” – powiedział gen. Duch, podsumowując zwycięstwa swoich podkomendnych w kampanii włoskiej w rozmowie z Radiem Wolna Europa (RWE) w 1963 roku.  

Urodził się  w Borszczowie, w województwie tarnopolskim na Podolu jako syn Marcina  Ducha i Anny z domu Raczykowskiej. „Niewiele zachowało się wiadomości o losach rodzeństwa Bronisława Ducha. Siostra Maria po wyjściu za mąż nosiła nazwisko Serguc. Brat Ludwik został komisarzem Policji Państwowej i jak wielu innych policjantów i oficerów Wojska Polskiego podzielił los więźniów obozów w Ostaszkowie, Kozielsku i Starobielsku” – napisał Stanisław Kamiński w książce pt. „Generał dywizji Bronisław Bolesław Duch (1896-1980)”  opublikowanej przez Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego (2011).  „Po ukończeniu czterech klas w Towarzystwie Szkół Ludowych Bronisław Duch wstąpił do Szkoły Realnej oraz uczęszczał na zajęcia Seminarium Nauczycielskiego w Tarnopolu. Kiedy ukończył dwanaście lat, zainteresował się powstającym właśnie ruchem skautowskim. W roku 1912 wstąpił do tajnej organizacji niepodległościowej Zarzewie w Tarnopolu. W latach 1913-1914 był zastępowym w Drużynie Strzeleckiej. W roku 1914 złożył maturę w Seminarium Nauczycielskim w Samborze” - dodał.

Po wybuchu I wojny światowej w sierpniu 1914 r.  Bronisław Duch wstąpił najpierw do Legionu Wschodniego, a po jego rozwiązaniu do 3 Pułku Piechoty Legionów, który wchodził w skład II Brygady Legionów. Z tą formacją walczył na terenie Bukowiny. Wziął udział w bitwie pod Rarańczą, w czasie której II Brygada Legionów pod dowództwem Józefa Hallera przebiła się przez front rosyjsko-austriacki. Następnie walczył w składzie II Korpusu Polskiego w Rosji dowodzonego przez Hallera. 

Walczył również w bitwie pod Kaniowem. Jego formacja została otoczona przez Niemców, a żołnierzy internowano. Duch uciekł z niewoli i przedostał się do I Korpusu Polskiego w Rosji, który był dowodzony przez Józefa Dowbor-Muśnickiego. W związku z jego kapitulacją w maju 1918 r. udał się do Murmańska, gdzie od grudnia dowodził 1 Kompanią Polskiego Samodzielnego Oddziału Murmańskiego w ramach interwencyjnych wojsk brytyjskich walczących z oddziałami Armii Czerwonej. W sierpniu 1919 r., w związku z wycofaniem wojsk brytyjskich, udał się wraz z całym Polskim Samodzielnym Oddziałem Murmańskim do Wielkiej Brytanii; w listopadzie 1919 r. został dowódcą tej jednostki.

Wrócił do Polski razem ze swoim oddziałem w grudniu 1919 r. Został dowódcą samodzielnego batalionu murmańskiego w składzie 64 Pułku Piechoty, później przemianowanego na 3 Batalion 64 Pułku Piechoty. Jako dowódca batalionu brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. 

Ukończył kurs dowódców batalionów, a także kurs w Centralnej Szkole Strzelania w Toruniu. W latach 1924–25 był dowódcą batalionu Korpusu Kadetów w Modlinie. Następnie pracował w III Oddziale Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. W latach 1926–29 był dowódcą batalionu w Szkole Podchorążych dla Podoficerów w Bydgoszczy. Następnie, w latach 1929–31, studiował w Wyższej Szkole Wojennej, a po jej ukończeniu został mianowany zastępcą dowódcy 60 Pułku Piechoty w Ostrowie Wielkopolskim. W 1935 r. został dowódcą 73 Pułku Piechoty w Katowicach. Od 1938 r. do wybuchu wojny pełnił funkcję dyrektora nauk w Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie. 

We wrześniu 1939 r. został mianowany dowódcą piechoty dywizyjnej 39 Dywizji Piechoty Rezerwowej, która weszła w skład Armii „Lublin”, która wraz z innymi jednostkami skapitulowała 26 września. Uniknął jednak niewoli i przedostał się do Francji.

W styczniu 1940 r. objął dowództwo 1 Dywizji Grenadierów. Wobec podjęcia przez marszałka Pétaina rozmów z Niemcami w sprawie rozejmu w czerwcu 1940 r. Duch wydał rozkaz rozwiązujący 1 Dywizję Grenadierów i  nakazujący przedzieranie się żołnierzy małymi grupkami do Wielkiej Brytanii. Do Londynu dotarł w lipcu.

„Nikt z nas nie przypuszczał, że po Wrześniu 1939 roku, który dla całego narodu polskiego był straszliwym szokiem, w 9 miesięcy później przeżyjemy to samo we Francji, na którą patrzyliśmy z wielką wiarą i nadzieją” - wspominał gen. Bronisław Duch w rozmowie z RWE.

Od sierpnia 1940 do marca 1941 r. był II generałem do zleceń Naczelnego Wodza. W kwietniu 1941 r., z polecenia Naczelnego Wodza, udał się do Kanady, gdzie miał za zadanie organizować ośrodek rekrutacji do Wojska Polskiego. W kwietniu następnego roku powrócił do Wielkiej Brytanii, gdzie został mianowany dowódcą 1 Brygady Strzelców I Korpusu Polskiego w Szkocji. Funkcję tę pełnił do lipca 1943 r. Wówczas został skierowany do Palestyny, gdzie 6 sierpnia objął dowództwo 3 Dywizji Strzelców Karpackich – tą formacją dowodził w czasie kampanii włoskiej 2. Korpusu Polskiego.

W grudniu 1943 roku 2 Korpus został przerzucony do Włoch, gdzie  polskich żołnierzy czekała m.in. walka o Monte Cassino. Dywizji, którą dowodził gen. Duch, polecono zająć wzgórze 593, 569 i Massa Albaneta. Po ich zdobyciu dywizja miała uderzyć na wzgórze 468, by zdobyć klasztor Monte Cassino i otworzyć drogę na Rzym. 12 maja 1944 r. rozpoczął się szturm. Pierwsze natarcie załamało się. 16 maja nastąpił ponowny atak pod dowództwem gen. Ducha. Ułani 12. Pułku Ułanów Podolskich (pułku rozpoznawczego 3 DSK) pierwsi dotarli do ruin klasztoru Monte Cassino i zawiesili tam pułkowy proporczyk.

„Kochani Karpatczycy!” -  mówił gen. Duch do swoich żołnierzy w rozkazie wydanym tuż po bitwie. „Okryliście nową wielką chwałą imię Polski w całym świecie, a Waszym sztandarom nadaliście nowy wielki blask żołnierskiej chwały i słusznej dumy. Polska jest Wam za to głęboko wdzięczna” - podkreślił.

Szlak bojowy  3 Dywizji Strzelców Karpackich zakończył się zdobyciem Bolonii 21 kwietnia 1945 roku. W czerwcu 1945 r. za zasługi Bronisław Duch został mianowany generałem dywizji. Został również odznaczony Orderem Virtuti Militari V, IV i III kl., Krzyżem Walecznych (osiem razy), Krzyżem Niepodległości, orderem Polonia Restituta II i IV kl., Złotym Krzyżem Zasługi z mieczami. Miał również brytyjskie odznaczenia, m.in. Military Cross, i francuską Legię Honorową.

W 1947 roku gen. Duch został zdemobilizowany i zamieszkał w Londynie. Wcześniej jesienią 1945 roku udało mu się potajemnie sprowadzić z Warszawy żonę Zofię, córkę Halinę oraz synów Adama i Zbigniewa. Z jednorazowej odprawy, jaką otrzymał po demobilizacji, kupił dom z mieszkaniami na wynajem, w którym – aby móc się utrzymać - był również dozorcą.

Działał także w środowisku kombatanckim - 27 maja 1978 roku został mianowany przewodniczącym Wojskowej Komisji Orzekającej. 19 lutego 1980 roku Prezydent RP na uchodźstwie Edward Bernard Raczyński  mianował go Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych.

Generał dywizji Bronisław Bolesław Duch zmarł 9 października 1980 roku.

„Wspominamy go jako wzór żołnierza-obywatela. Należał do tych ludzi wybitnych, prostych i szczerych w obejściu, do których mamy zaufanie i dla których odczuwamy przyjaźń, ale których znaczenie i wymiar oceniamy w całej pełni dopiero w perspektywie miejsca i czasu” – powiedział prezydent Raczyński podczas nabożeństwa żałobnego w londyńskim kościele pw. świętego Andrzeja Boboli. „Ten niegdyś legun, oficer pod Rarańczą, Kaniowem, Murmańskiem, kampanii 1920 roku, dowódca w kampanii wrześniowej i na pobojowiskach Francji w roku 1940, wreszcie zdobywca góry klasztornej Monte Cassino, nie spoczywał w latach późniejszych na laurach ani się nie wynosił. Chciał służyć i służył do końca Polsce” - podkreślił.

Urna z prochami gen. Ducha została złożona 7 grudnia 1981 r. na cmentarzu wojennym u podnóża Monte Cassino. Spoczął obok gen. Władysława Andersa i biskupa polowego Józefa Gawliny. (PAP)

top/ dki/