Krąg Mecenasa. Od lewej: Wergiliusz, Horacy, Wariusz i Mecenas. Charles François Jalabert, ilustracja z około roku 1846. Fot. Wikipedia
„Wybudowałem pomnik trwalszy niż ze spiżu” – chwalił się ponad 2 tysiące lat temu Horacy i przewidywał „Nie wszystek umrę”. Skąd wiedział? Zdaniem naukowców z University of Chicago to, że niektóre dzieła sztuki pozostają w naszej pamięci, może częściowo wynikać z faktu, że sami twórcy potrafią nadać swoim pracom cechę zapamiętywalności.
Artyści mają intuicyjne wyczucie tego, co zapada w pamięć – informuje pismo „Psychological Science”.
Badacze z University of Chicago zorganizowali ogólnokrajowy konkurs plastyczny. Poprosili artystów z całego kraju o stworzenie prac, które miały być albo łatwe do zapamiętania, albo takie, by łatwo było o nich zapomnieć. Okazało się, że twórcy nie tylko poradzili sobie z tym zadaniem, ale także, że model głębokiego uczenia (deep learning) wykazał się największą skutecznością w przewidywaniu, czy dane dzieło zostanie zapamiętane.
„Nasze badanie sugeruje, że artyści mogą dostarczyć cennych spostrzeżeń na temat pamięci – wskazała Yifei Chen, współautorka badania. - Wydaje się, że posiadają oni intuicyjne wyczucie tego, co sprawia, że dzieła sztuki rzeczywiście zapadają ludziom w pamięć”.
Do konkursu zakwalifikowano 86 zgłoszeń spełniających wymogi regulaminowe, a następnie przetestowano stopień ich zapamiętywalności z udziałem osób korzystających z internetu. Badacze ustalili, że prace zgłoszone w kategorii „do zapamiętania” faktycznie częściej pozostawały w pamięci, podczas gdy te z kategorii „do zapomnienia” były łatwiej usuwane z umysłu. Analizy wykazały również, że większą zapamiętywalnością cechowały się dzieła prostsze, zawierające mniej powtarzalnych elementów i wykazujące mniejszą symetrię.
Następnie zespół wybrał po 20 prac z obu grup – najbardziej zapadających w pamięć oraz tych, o których najłatwiej zapomnieć. Poproszono artystów o przesłanie dzieł do Chicago, gdzie zorganizowano miesięczną wystawę w galerii stacjonarnej. Zwiedzający mogli swobodnie poruszać się po przestrzeni wystawowej, a po zakończeniu zwiedzania sprawdzono, które dzieła zapamiętali. „Ten sam schemat sprawdził się w galerii: prace, które były lepiej zapamiętywane w internecie, okazywały się również bardziej zapadające w pamięć podczas bezpośredniego kontaktu” – podsumowuje Chen.
„Dla naszego laboratorium był to bardzo ryzykowny eksperyment, ponieważ galeria obejmowała zaledwie 40 prac, a jej głównym motywem przewodnim była pamięć” – zauważyła Wilma Bainbridge, starsza autorka publikacji i promotorka Chen. Przebieg eksperymentu został również uwieczniony w krótkim filmie dokumentalnym.
„Mimo to uczestnicy zapominali o pracach mniej zapadających w pamięć, a zapamiętywali te, które były bardziej wyraziste – co pokazuje, jak silny jest to efekt” – stwierdziła. „Zjawisko ujawnia się już po kilku minutach, nawet u osób wysoce zmotywowanych, w warunkach rzeczywistych” - dodała.
Na koniec badacze sprawdzili, czy da się przewidzieć, które dzieła sztuki zostaną zapamiętane. W tym celu porównali oceny artystów, osób niezwiązanych ze sztuką oraz działanie sieci neuronowej o nazwie ResMem, opracowanej przez naukowców właśnie do przewidywania stopnia zapamiętywalności obrazów.
Jak się okazało, ResMem poradził sobie najlepiej z rozróżnianiem dzieł najbardziej i najmniej zapadających w pamięć; na kolejnych miejscach uplasowały się kategorie przypisane przez samych artystów, a następnie oceny osób spoza środowiska artystycznego.
„Model ResMem był trenowany wyłącznie na fotografiach, więc te nowe, oryginalne prace stanowiły dla niego prawdziwy sprawdzian” – wyjaśniła Chen. Mimo to system poradził sobie „znacznie lepiej niż jakikolwiek człowiek” – podkreśliła badaczka, dodając, że „nasze subiektywne przekonanie o tym, co jest zapadające w pamięć, często rozmija się z rzeczywistością”.
Choć artyści nie dorównywali sztucznej inteligencji w przewidywaniu zapamiętywalności, ich skuteczność w tworzeniu dzieł, które łatwiej zapadają w pamięć, sugeruje, że mogą oni stać się cennymi partnerami w badaniach naukowych. Analiza ich twórczych wyborów mogłaby pomóc badaczom zrozumieć, które cechy wizualne sprzyjają zapamiętywaniu i w jaki sposób można je świadomie kształtować.
Udoskonalanie modeli takich jak ResMem mogłoby pomóc artystom w znajdowaniu konkretnych sposobów na wyróżnienie swoich prac, a także wesprzeć projektantów wystaw w planowaniu aranżacji galerii. Bainbridge dodaje, że ResMem mógłby znaleźć zastosowanie także w szerszym kontekście edukacyjnym – na przykład w identyfikowaniu materiałów wizualnych, które pomagają dzieciom, pacjentom czy innym grupom osób w przyswajaniu informacji trudnych do zapamiętania.
„Nasze wstępne wyniki wskazują, że jeśli informacjom towarzyszy obraz, który łatwo zapada w pamięć, to same informacje również są lepiej przyswajane” – podsumowała Bainbridge.
Jak zauważa Chen, wyniki te stanowią wkład w coraz liczniejsze badania nad tym, w jaki sposób właściwości obrazów oraz rzeczywiste konteksty, w jakich się z nimi stykamy, mogą kształtować to, co zapamiętujemy.
Paweł Wernicki (PAP)
pmw/ bar/