Tomasz Mędrzak w roli Stasia Tarkowskiego w filmie „W pustyni i w puszczy”. Fot. PAP/Zbigniew Karpowicz
Zdjęcia do filmu „W pustyni i w puszczy” rozpoczęły się w 1971 r. Choć od premiery minęło już pół wieku, produkcja nadal należy do najchętniej oglądanych polskich filmów.
Do 1989 r. obejrzało ją w kinach 31 mln widzów. Dla porównania największy frekwencyjny sukces polskiego kina po 1990 r. to 7 mln widzów.
Sfilmowanie „W pustyni i w puszczy” rozważali w 20-leciu międzywojennym Amerykanie, Włosi i Niemcy. Ogromny budżet potrzebny do realizacji tej produkcji był jednak przyczyną zaniechania tych planów. Zadania podjęli się dopiero Polacy na początku lat 70.
Rozpoczęcie zdjęć zbiegło się z 60. rocznicą wydania powieści „W pustyni i w puszczy”. Henryk Sienkiewicz wcześniej publikował ją w odcinkach w „Kurierze Warszawskim”. Do dziś powieść została przełożona na ponad 20 języków. Od jej pierwszego książkowego wydania minęło 115 lat. Sienkiewicz, laureat Literackiej Nagrody Nobla w 1905 r., autor dzieł, które miały ogromny wpływ na świadomość historyczną Polaków, pisał je głównie dla pokrzepienia serc, mniej dbając o fakty. W przypadku „W pustyni i w puszczy”, ostatniej jego powieści, Sienkiewicz znał scenerię miejsc, o których pisał, gdyż kilkanaście lat wcześniej odbył podróż po Afryce.
Zdjęcia do filmu w reżyserii Władysława Ślesickiego rozpoczęto w 1971 r. w Egipcie, kręcono je również w Bułgarii i Sudanie. Premiera odbyła się 16 października 1973 r. Film - który trwa 184 min i jest podzielony na dwie części - to wierna adaptacja powieści, wprowadzone przez reżysera nieliczne zmiany miały za zadanie skondensowanie akcji. W 1974 r. z materiałów powstałych w trakcie kręcenia filmu powstał czteroodcinkowy serial o tym samym tytule.
Na prezentowanej fotografii, wykonanej przez Zbigniewa Karpowicza 17 listopada 1971 r. w Egipcie, widać Tomasza Mędrzaka w roli Stasia Tarkowskiego, na pustyni, około 100 km od Kairu.
Fotografię można zobaczyć tu: https://skroc.pl/fu86Kxe
Subskrybenci serwisu PAP mogą pobrać tę fotografię bezpłatnie do zilustrowania tego tekstu.
Główne role w filmie zagrali: Tomasz Mędrzak (Staś Tarkowski) i Monika Rosca (Nel Rawlison). Wybrano ich spośród blisko 7 tys. chłopców i ponad 5 tys. dziewcząt, którzy brali udział w castingu.
Część filmu kręcona w Egipcie i Sudanie obfitowała w wiele niestandardowych pomysłów. Filmowcy starali się wykorzystać naturalne plenery oraz miejscową ludność, co pozwalało zaoszczędzić sporo funduszy z budżetu produkcji. W Afryce wiele plemion żyło jeszcze w ten sam sposób co sto lat wcześniej, gdy toczyła się akcja powieści. Podczas ustalania szczegółów bariery językowe i kulturowe czasami wymykały się jednak spod kontroli.
„Scena przewidywała dialog wodza ze Stasiem. Żadne wyjaśnienia nie dają rezultatu. Wypychamy wodza przed szereg wojowników. Staje naprzeciw, zaczynamy mu wymyślać i wygrażać… po polsku. Chcemy go sprowokować do kłótni. Murzyni patrzą coraz groźniej i potrząsają dzidami. Wreszcie odzywa się krzyk obrażonego wodza. Bijemy brawo! Na szczęście ten znak aprobaty jest zrozumiały” – wspominał w magazynie „Film” (nr 39/1973) reżyser i scenarzysta Władysław Ślesicki.
Użyte przez niego określenie odzwierciedla ówczesny język, dziś uznawany za niepoprawny i obraźliwy. „Nagle pojawiała się przeszkoda – kobiety podekscytowane popisem dzielności swoich mężczyzn, upojone haszyszem i melisą, wbiegają z piskiem na plan. Zachęcają mężczyzn do jeszcze bardziej bohaterskich czynów. Sytuacja stała się groźna” – wspominał dalej Ślesicki.
Chwil grozy było więcej: „Zapadła decyzja, aby kilku ochotników dla potrzymania kontaktów zanocowało w wiosce w namiotach. W nocy budzi nas dziki łoskot bębnów. Wydaje się, że huk zacieśnia się wokół namiotów. Siedzimy pojedynczo, paląc latarki dla dodania sobie odwagi. Dopiero o świcie zapadła cisza. Ktoś przyniósł wieść, że były to bębny żałobne – nocą umarł chłopiec ukąszony przez skorpiona” - opowiadał reżyser.
Prawie każdy dzień filmowy wiązał się z niecodziennymi zadaniami, z jakimi musieli się mierzyć filmowcy. „Kiedy opowiadam o jednym zdarzeniu, natychmiast ciśnie się na pamięć inne” – wspominał Ślesicki.
W roli psa Saby wystąpiły dwa płowe dogi – Łoś i Apacz. Treserem obu był płk Franciszek Szydełko, który wcześniej przygotowywał filmowego Szarika z „Czterech pancernych i psa”. Słoń King pochodził zaś z bułgarskiego cyrku.
W 2001 r. powstał nowy film „W pustyni i w puszczy” w reżyserii Gavina Hooda. Nie doczekał się jednak takich rekordów frekwencyjnych jak pierwsza adaptacja.
„W pustyni i w puszczy” z 1973 r. do dziś zajmuje czołowe miejsce wśród polskich filmów pod względem liczby widzów w kinach. Tylko do 1989 r. obejrzało go 31 mln ludzi, co daje mu drugie miejsce w historii. Większą o nieco ponad milion widownię mieli tylko „Krzyżacy” z 1960 r. w reżyserii Aleksandra Forda. Z filmów zagranicznych rekordzistą w naszych kinach było „Wejście smoka” (1973) Roberta Clouse'a, które zobaczyło 17 mln widzów. Po 1990 r. największą widownię przed dużym ekranem zgromadziło „Ogniem i mieczem” w reżyserii Jerzego Hoffmana - ściągnęło do kin nieco ponad 7 mln widzów.
Archiwum fotograficzne Polskiej Agencji Prasowej liczy około 20 milionów zdjęć i wciąż wzbogaca się o nowe kolekcje. Jego zasoby sięgają lat 20. XX wieku i stanowią ważną część dziedzictwa narodowego. Zatrzymane w kadrach obrazy rejestrują każdy aspekt życia społecznego, politycznego, gospodarczego, kulturalnego i religijnego na przestrzeni ostatnich 100 lat.
Profesjonalna digitalizacja zasobów fotograficznych PAP umożliwia szeroki do nich dostęp przez stronę PAP (https://fotobaza.pap.pl/). Nad prawidłową identyfikacją oraz szczegółowym opisem zdjęć pracuje zespół specjalistów, przeglądając materiały źródłowe w czytelniach i archiwach. Klienci są na bieżąco informowani o nowych zdjęciach w Bazie Fotograficznej PAP.
Tomasz Szczerbicki (PAP)
szt/ miś/