Prof. Chwalba: polsko-żydowskie sąsiedztwo to było współistnienie

Polska Agencja Prasowa: Jak syntetycznie podsumować polsko-żydowskie sąsiedztwo przez tysiąc lat?

Prof. Andrzej Chwalba: Można je określić jako współistnienie w sąsiedztwie. Świat żydowski i świat polski/chrześcijański żyły przez wieki obok siebie, ale ze względu na niewielkie przestrzenie miast i miasteczek oraz potrzebę kontaktów były w nieustannej interakcji.

Relacje oraz ich intensywność wynikały też z czasu historycznego. Bo inaczej wyglądały w średniowieczu, kiedy społeczność żydowska była nieliczna — badania szacunkowe mówią, że stanowiła ona około 1 proc. Inaczej w późnej epoce nowożytnej, kiedy liczba ludności żydowskiej wzrosła do 7-8 proc. ogółu, a jeszcze inaczej w okresie międzywojennym, kiedy Żydzi stanowili blisko 10 proc. społeczeństwa. W miasteczkach na wschodzie Rzeczypospolitej najczęściej stanowili większość. Dlatego nie może zaskakiwać, że we wspaniałych opowiadaniach noblisty Isaaca Bashevisa Singera, których akcja rozgrywa się w miasteczkach, prawie w ogóle nie pojawiają się społeczności chrześcijańskie. 

PAP: Z czego to wynikało?

A.Ch.: W dużej mierze był to efekt przekonań religijnych oraz postawy „strażników” religii mojżeszowej i chrześcijaństwa, czyli rabinów i księży. Duchowni chronili tożsamość swoich wyznawców choćby dlatego, że obie religie wyrastały z tego samego pnia, mówimy przecież o kulturze judeo-chrześcijańskiej. Intensywne kontakty mogły doprowadzić do osłabienia tego, co jest istotne w obu wyznaniach i zamazywania ich odrębności. 

CZYTAJ TAKŻE

Prof. Andrzej Chwalba: niemiecka polityka historyczna czasami wywołuje w nas reakcje obronne

Trudno o kontakty towarzyskie ze względu na różne dni świąteczne. Żydzi świętowali szabat z piątku na sobotę, a chrześcijanie — w niedzielę. Ponadto w przypadku Żydów przygotowanie posiłku wiązało się z zachowaniem koszerności. To wszystko sprawiało, że obie wspólnoty, a szczególnie ta żydowska, zamykały się we własnym gronie, chroniąc swój świat. Żydzi przetrwali jako odrębna społeczność dzięki odrębnym i szanowanym przez nich prawom oraz religii. 

PAP: W czasie zaborów kontakty polsko-żydowskie stają się — nie wiem, czy to właściwie słowo — „łatwiejsze” do osiągnięcia?

A.Ch.: Tak. Dotyczy to zwłaszcza drugiej połowy stulecia, a stało się to dzięki eliminacji praw dyskryminujących Żydów. Edykt margrabiego Aleksandra Wielopolskiego z 1862 roku w Królestwie Polskim oraz konstytucje Prus i Austrii sprawiły, że Żydzi zaczęli częściej niż poprzednio opuszczać zamknięte społeczności, mogli się uczyć i studiować, pracować w wolnych zawodach, takich jak np. lekarze czy adwokaci, a także w administracji, zwłaszcza miast. I wielu z nich z takiej możliwości skorzystało. 

Ponadto wraz z rozwojem ekonomicznym i modernizacją państw i społeczeństw Żydzi coraz częściej przemieszczali się w kierunku centrów miast, gdzie zakładali sklepy i warsztaty, kupowali nieruchomości. Wówczas zaczął się zmieniać charakter sąsiedztwa. Kontakty między Polakami i Żydami stawały się bardziej intensywne, co nie oznacza, że nie dochodziło w związku z tym do konfliktów. Wejście Żydów w zastany i kontrolowany przez Polaków handel i rzemiosło, a także dostęp do wolnych zawodów niejednokrotnie powodowały napięcia i budziły niechęć.

PAP: Ale to jednocześnie czas, kiedy w wyniku intensywności tych kontaktów część Żydów chciała wejść w krąg polskiej kultury...

A.Ch.: Wielu zamożnych Żydów nie chciało już żyć tak jak ich ojcowie i dziadowie. Nie chcieli już być częścią świata kontrolowanego przez rabinów czy cadyków w społecznościach chasydzkich. Chcieli reformować judaizm, chcieli się zeuropeizować, kształcić, jeździć do wód uzdrowiskowych, uprawiać sporty, uczestniczyć w polskim życiu. Na skutek tego ulegali polskiej kulturze, a w zaborze pruskim - niemieckiej. 

Kobiety, które uległy akulturacji, przestały nosić peruki, mężczyźni nie nosili tradycyjnych strojów i nakryć głowy. Golili brody. Dla ortodoksów nie byli już w pełni Żydami, lecz „półgojami”. Ci Żydzi, którzy przyjęli z liberalnej kultury europejskiej to, co zewnętrzne, pozostali częścią wspólnoty, ale reprezentowali judaizm reformowany.

Ale byli i tacy, którzy poszli o krok dalej i zaczęli się uważać za Polaków wyznania mojżeszowego. Bo skoro w ramach polskiej wspólnoty znalazło się miejsce dla Polaków ewangelików, Polaków prawosławnych, a nawet Polaków wyznawców islamu, to dlaczego nie mogą być Polacy wyznania mojżeszowego?

Wreszcie byli też i tacy, którzy swoją polską opcję potwierdzili, dokonując konwersji religijnej, jak choćby warszawskie rodziny przedsiębiorców i finansistów — Kronenbergowie, wspierający powstanie styczniowe, oraz Blochowie. Konwersja oznaczała, że drzwi do wspólnoty żydowskiej zostały zamknięte. O tym doskonale wiedzieli, niemniej ryzyko podjęli, bo chcieli dalej integrować się z Polakami. 

PAP: W jakim stopniu to się im udało?

A.Ch.: Polska reakcja na konwersje była bardzo różna. Podam przykład późniejszy niż czasy, o których teraz mówimy. Julian Tuwim mówił, że Polacy go nie przyjęli, a Żydzi go odrzucili. Do końca nie wiedział, kim jest. Teraz dużą popularnością — dzięki serialowi i filmowi — cieszy się „Lalka” Bolesława Prusa. Jednym z bohaterów tej powieści był Żyd Henryk Szlangbaum. Podkreślał, że jest Polakiem, zmienił nawet nazwisko na Szlangowski, myślał o konwersji. Jednak nie znalazł u Polaków akceptacji dla swojej decyzji i w związku z tym wycofał się i powrócił do żydowskości. Prus znakomicie uchwycił to wewnętrzne rozdarcie. To bycie pomiędzy obiema kulturami było dramatem wielu polskich Żydów z XIX i początku XX wieku. 

Środowiska nacjonalistyczne twierdziły, że Żydzi, którzy uważają się za Polaków, a zwłaszcza ci, którzy dokonali konwersji, są najbardziej niebezpieczni dla polskiej wspólnoty narodowej, bo ją osłabiają, zatruwając ją od środka. Tylko udają Polaków, a tak naprawdę nadal są Żydami. Pisma antysemickie, które powstały w Warszawie, a później również w Galicji, na tym żerowały. 

PAP: Czy konwersja odbywała się także w drugą stronę?

A.Ch.: Teoretycznie taka możliwość istniała, jednak od wieków między rabinami toczyły się dyskusje, jak to powinno wyglądać. Zasadniczo uznano, że kandydat musiał zdać wobec rady żydowskiej i rabina skomplikowany egzamin. Przypadków przejścia na judaizm było naprawdę niewiele, a jeśli miały miejsce w czasach staropolskich, to kończyły się niejednokrotnie spaleniem na stosie.

Jednym z tych, co przeszli na judaizm, był Abraham Isakowicz, a w czasach nam współczesnych najbardziej znaną osobistością jest Romuald Jakub Weksler-Waszkinel, polski kapłan katolicki pochodzenia żydowskiego, który kilka lat temu dokonał konwersji i wyjechał do Izraela.

PAP: A czy Żydzi walczyli o niepodległość Polski?

A.Ch.: Tak, byli i tacy, aczkolwiek nieliczni, którzy uważali Polskę za swoją docelową ojczyznę i manifestowali swój polski patriotyzm. Z czasów kościuszkowskich i napoleońskich najbardziej znany jest płk Berek Joselewicz, który oddał życie, walcząc za Polskę. Także jego syn był oficerem i bił się w powstaniu listopadowym. Byli powstańcy styczniowi. Rabini warszawscy, jak Meisels czy Jastrow, zostali przepędzeni z Królestwa za solidarność z Polakami.

Odpowiedzialnym za finanse w Rządzie Narodowym powstania styczniowego był Henryk Wohl, który został skazany na wieloletnią katorgę. W czasie Wielkiej Wojny kilkuset Polaków-Żydów walczyło w Legionach, głównie w I Brygadzie, jak Henryk Gruber, Henryk Wereszycki, Bernard Mond, Damian Wandycz. Po wojnie historyk i dyplomata Szymon Askenazy był pierwszym polskim delegatem w Lidze Narodów i polskim patriotą.

Jednak na ogół środowiska żydowskie — czy to kierowane przez konserwatywną Agudę, czy przez rozwijający się dynamicznie syjonizm — niejednokrotnie w polskiej niepodległości widziały zagrożenie dla uporządkowanego i poukładanego świata. Bały się nowego, wolały żyć w ramach, które były już znane. Światowe środowiska żydowskie bardzo aktywnie oddziaływały także na aliantów po zakończeniu wojny w 1918 roku, wskazując, że powinni wyrazić zgodę na polską niepodległość pod warunkiem przyznania społeczności żydowskiej autonomii kulturowej. Traktat mniejszościowy narzucony Polsce przez aliantów na pewno zwiększył napięcia polsko-żydowskie. Nawet socjaliści, na czele z Ignacym Daszyńskim, uważali go za trudny do akceptacji.

PAP: A II Rzeczpospolita była krajem przyjaznym Żydom?

A.Ch.: Lata 20. i początek lat 30. nie były jeszcze dramatyczne tak jak później. Państwo sanacyjne, dopóki żył Józef Piłsudski, było przyjazne społeczności żydowskiej. Dodajmy, że Żydzi przyjęli zamach majowy z zadowoleniem. Marszałek uważał, że wszyscy obywatele są równi i korzystają z tych samych praw co Polacy, bo tak przewiduje konstytucja marcowa.

CZYTAJ TAKŻE

Prof. Chwalba: przewrót majowy nie był planem, ale impulsem, który wymknął się spod kontroli

Niemniej nastroje antysemickie narastały w społeczeństwie podobnie jak w prawie całej Europie. Nacjonalizm karmił się antysemityzmem. Dochodziło do ekscesów i pogromów, wróciły odwieczne oskarżenia Żydów o mordy rytualne i bezczeszczenie Hostii. Napięcia były widoczne m.in. między polskimi i żydowskimi studentami. W trakcie jednych z zamieszek zginął w Wilnie polski student, co wywołało gniewną reakcję polskich studentów. Wzywali władze do wprowadzenia na uczelniach zasady numerus clausus (limit maksymalnej liczby osób pochodzenia żydowskiego przyjmowanych na studia — PAP), a nawet nullus (całkowite wykluczenie Żydów z możliwości studiowania — PAP), a także wprowadzenia getta ławkowego. Na niejednej ulicy miast i miasteczek dochodziło wówczas do starć między Polakami i Żydami.

PAP: To nienajlepszy punkt startowy, w jakim Polacy i Żydzi weszli w czas okupacji niemieckiej...

A.Ch.: Dla niemieckiego okupanta to była sprzyjająca sytuacja. Okupant systematycznie upowszechniał wśród polskich i ukraińskich mieszkańców Generalnego Gubernatorstwa ideologię nienawiści. Niemiecka propaganda przywoływała najbardziej stereotypowe wyobrażenia Żydów, które miały pogłębić niechęć i wywołać wrogie postawy. Z drugiej strony gazety kolportowane w getcie pod niemieckim nadzorem były jednoznacznie antypolskie. Stara zasada „dziel i rządź” przynosiła oczekiwane konsekwencje. Jednym słowem, okupant skutecznie pracował nad tym, aby pogłębić separację obu społeczności.

Prof. Andrzej Chwalba: Największa część społeczności polskiej była obojętna. Kiedy żydowscy powstańcy walczyli w getcie, byli też tacy, którzy uważali, że to, iż świat żydowski się kończy, nie jest powodem do zmartwienia.

Żydzi byli skupieni w gettach, gdzie panowały nieludzkie warunki, odbierano im majątki, panował głód, śmiertelność była wysoka. Społecznościami żydowskimi kierowały Judenraty, a spokoju pilnowała policja żydowska, odemani, oczywiście pod niemiecką kontrolą. I jaka jest polska reakcja? Niejeden z Polaków uznał, że Niemcy tak jak w I wojnie światowej, tak i teraz faworyzują Żydów, gdyż dysponują oni własnym samorządem, a Polacy go nie mają. A przecież niemieckie plany były zupełnie inne! Tak to przebiegle okupant zorganizował. Nawet polscy wojskowi i politycy podziemia wysyłali informacje do rządu polskiego, że niektórzy Polacy zakładali opaskę z gwiazdą Dawida, żeby w wyniku łapanki nie wyjechać na roboty przymusowe do Rzeszy, bo tym rozwiązaniem Żydzi nie byli objęci.

PAP: Ale przecież część Polaków pomagała Żydom...

A.Ch.: Postawy były mocno zróżnicowane. Największa część społeczności polskiej była obojętna, i to był niemiecki sukces. Uważano, że to, co się dzieje, to sprawa między Żydami a Niemcami. Nas to nie interesuje. Kiedy żydowscy powstańcy walczyli w getcie, byli też tacy, którzy uważali, że to, iż świat żydowski się kończy, nie jest powodem do zmartwienia. Z drugiej strony Armia Krajowa wspierała żydowskich powstańców. Dawała broń, wcześniej pokazała, jak przygotować butelki z benzyną czy innymi środkami chemicznymi. Podczas walk akowcy dwukrotnie próbowali wysadzić bramę getta, a za tę próbę zapłacili własnym życiem. Można powiedzieć, że były to pierwsze ofiary polsko-żydowskiej solidarności. Jednocześnie wśród żydowskich bojowców byli także członkowie Żydowskiego Związku Wojskowego, którzy na Placu Muranowskim obok żydowskiej flagi zawiesili polską, tym samym podkreślając, że są częścią polskiego świata, że to państwo polskie jest także ich państwem. 

Po polskiej stronie był też ruch pomocy Żydom, który najczęściej kojarzymy z Żegotą. Warto jednak pamiętać o pomocy organizowanej przez Komitet Obywatelski ds. Opieki nad Uchodźcami Polskimi na Węgrzech kierowany przez Henryka Sławika. Polski ośrodek w Budapeszcie był najbardziej prężną polską organizacją poza granicami GG, dzięki której udało się uratować 5-6 tys., a według niektórych szacunków nawet 7 tys. Żydów. Polskie państwo podziemne dawało środki finansowe, organizowało sieć kurierów. Kierujący tą akcją Sławik nie doczekał się nagrody, gdyż został w 1944 roku zamordowany przez Niemców.

Polska konspiracja wspomagała wyjazdy i ucieczki Żydów już od jesieni 1939 roku. Jednym z tych, którzy zostali wówczas uratowani, był Richard Pipes, słynny później historyk amerykański. Dzięki współpracy polskiego podziemia ze Szwedami Żydzi byli przewożeni na statkach do Szwecji. Cenną pracę wykonała też tzw. grypa berneńska w Szwajcarii, a w Kownie - tamtejszy konsul japoński Sugihara, który wspierany przez polskie podziemie i polskie placówki dyplomatyczne uratował kilka tysięcy Żydów.     

Znamy także postać Ireny Sendlerowej, która uratowała dzieci żydowskie z getta warszawskiego, płacąc za to wysoką cenę. Dyrektor warszawskiego zoo Jan Żabiński razem ze swoją żoną Antoniną uratował 200-300 Żydów, ukrywając ich w piwnicy swojego domu na terenie zoo. Mamy także rodzinę Ulmów z Markowej, która zginęła za ukrywanie Żydów. 

Mamy więc heroiczne przykłady, ale prawdą jest, że takie postawy nie były powszechne. Częściej jednostkowe i nie zawsze społecznie akceptowane, gdyż coraz częściej Żydów uważano za obcych i wrogich, a nie za polskich obywateli. Pomocy udzielano polskiej konspiracji, ale niekoniecznie żydowskim współobywatelom.

PAP: Bo z drugiej strony mamy szmalcowników...

A.Ch.: Nie wiemy, jaka tak naprawdę była skala szmalcownictwa, które było przykładem nie tylko antysemityzmu, ale też okupacyjnej deprawacji i brutalizacji życia. Badania wciąż trwają i zapewne nie poznamy pełnej skali. Szmalcownikami byli zresztą nie tylko Polacy — także folksdojcze, a w Galicji Wschodniej najczęściej Ukraińcy. Ale zdarzało się również, ze szmalcownikami byli Żydzi, którzy uciekli z getta, lub ci, których skierowali na ulice Niemcy.

Mamy zatem dwie szale — pomagających i ratujących Żydów i tych, którzy zachowali się haniebnie, doprowadzając w niejednym przypadku do zamordowania żydowskich rodzin. Czy w ogóle jesteśmy uprawnieni do takich zestawień? Moralne oceny ludzkich postaw należą nie tylko do historyków. Prawdą jednak jest, że o wiele trudniej było ratować Żydów, bo groziła za to kara śmierci. Poza tym pomagający często działali w społecznej próżni, bo trudno było liczyć na szersze poparcie dla tego rodzaju akcji. Natomiast szmalcownictwo nie stanowiło większego ryzyka, może poza karą ze strony AK, a poza tym w wielu środowiskach polskich było akceptowane. 

PAP: Zagłada zakończyła życie żydowskie w Polsce, jednak drugą cezurą jest także rok 1968.

A.Ch.: To była fatalna decyzja partii komunistycznej, żeby rozpocząć antyżydowską nagonkę. Było to coś moralnie nagannego, a politycznie niezwykle szkodliwego. To też wizerunkowa katastrofa dla obrazu Polaków w świecie, aczkolwiek to nie oni podejmowali decyzję, tylko niewielka grupa działaczy partyjnych, na czele z Gomułką.

Nagonka dotknęła osoby, które często nawet już nie myślały o tym, że są pochodzenia żydowskiego, były mocno wtopione w polskie społeczeństwo. Często byli to ludzie wykształceni, zatrudnieni w centralach handlu zagranicznego, ze środowiska twórców filmowców, literatów. Mówiąc wprost — środowisko intelektualistów, działaczy gospodarczych. Ich wygnanie było wielką stratą dla polskiej kultury.

Wyjeżdżając, wynieśli jak najgorsze wspomnienia z kraju. Tymi opiniami dzielili się na łamach światowych mediów, potwierdzając wielowiekowe trwanie polskiego antysemityzmu. Rok 1968 pamięta się do dzisiaj w Izraelu, w Ameryce, w środowiskach żydowskich na całym świecie.

PAP: A jak dzisiaj wyglądają relacje polsko-żydowskie w Polsce?

A.Ch.: Życia żydowskiego właściwie już nie ma, są tylko nieliczne, kilkusetosobowe, lokalne społeczności w Łodzi, Warszawie i Krakowie. Z drugiej strony mamy wielką pracę tysięcy ludzi na rzecz kultywowania dziedzictwa żydowskiego i wspólnej historii. Ciekawą rzeczą jest to, że są to często młode osoby. Uważają, że te relacje w przeszłości były różne, ale to, że byliśmy razem, sprawia, że o tej historii trzeba przypominać. Żydzi zostawili ślady w kulturze, do dzisiaj to przenikanie jest wyraźne w kulturze kulinarnej czy języku. Dawne synagogi, które przetrwały wojnę, są dzisiaj odnawiane, są miejscem gromadzenia pamiątek po dawnym świecie żydowskim. Organizowane są festiwale żydowskiej kultury. 

Niemniej trwa rywalizacja pamięci pomiędzy Polakami a Żydami. Pamięć jest podzielona. Bo historia to jedno, a pamięć to coś innego. Fakty możemy ustalić, ale zmiana pamięci jednej i drugiej społeczności jest niezwykle trudna. Żydzi nie postrzegają Polaków jako ofiar Auschwitz, a przecież zamordowanych zostało tam ich ponad 100 tys. Z kolei Polacy nie zawsze dobrze rozumieją istotę Zagłady.

Obecnie w skrajnych środowiskach politycznych w Polsce dalej się sięga do tej rozdwojonej pamięci, szukając potwierdzenia odwiecznych mitów, że „Żydzi rządzą światem”, że żydowskie pieniądze decydują o kondycji polskiej gospodarki, że pomysł portu lotniczego i kolejowego w Baranowie to „żydowska cytadela”. Antysemityzm nie zniknął, choć Żydów już prawie w Polsce nie ma. Napięcia polsko-izraelskie, krytyczny stosunek do polityki prowadzonej przez Izrael wobec Palestyńczyków też mają na to wpływ.

Rozmawiała Anna Kruszyńska

Książka „Polacy – Żydzi. Sąsiedzi przez tysiąc lat” Andrzeja Chwalby i Michała Przeperskiego ukazała się w Wydawnictwie Literackim.

Andrzej Chwalba — historyk, popularyzator historii, profesor, wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego, wiceprezes Polskiego Towarzystwa Historycznego. Specjalizuje się w głównie w historii Polski i powszechnej XIX i XX wieku, dziejach Krakowa oraz historii obu wojen światowych; autor i współautor ponad 30 książek, m.in. „Maj 1926. Zamach, którego miało nie być”, „Świat »Lalki«”, „Miasto na froncie wojny. Kraków 1914-1918”, „Okupacyjny Kraków”, „1919. Pierwszy rok wolności”, „Samobójstwo Europy. Wielka wojna 1914-1918”, „Legiony Polskie 1914-1918”, „Polska krwawi, Polska walczy”, „Polacy we służbie Moskali”, „Wisła. Biografia rzeki” i z Wojciechem Harpulą: „Nie będzie Niemiec… Polska – Niemcy. Tysiąc lat wojny i pokoju”, „Cham i pan”, „Zwrotnice dziejów. Alternatywne historie Polski”, „Polska - Rosja. Historia obsesji, obsesja historii”. (PAP)

akr/ miś/