Budynek Dyrekcji Kolei Państwowych w Warszawie (1928-1929) proj. Mariana Lalewicza. Fot. Domena publiczna
21 listopada 1876 r. urodził się Marian Lalewicz, projektant m.in. Domu Handlowego Martensa i Banku Syberyjskiego w Petersburgu, gmachów dyrekcji PKP i Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie. Architekt przywrócił też pierwotny wygląd pałacu Staszica, zmienionego przez Rosjan na cerkiew.
„Lalewicz odegrał bardzo ważną rolę w dziejach pałacu Staszica, bo był tym projektantem, który przywracał mu formy klasycystyczne, Corraziańskie, w okresie II Rzeczypospolitej po tym czasie Wielkiej Smuty kiedy Pałac Staszica został przerobiony przez Rosjan na cerkiew i gimnazjum z ohydną rosyjską kolorową elewacją” – przypomniała prof. dr hab. Małgorzata Omilanowska-Kiljańczyk autorka monografii pt. „Marian Lalewicz. Architekt petersbursko-warszawski” w audycji „Sekrety Mazowsza” („Radio Dla Ciebie”, 2023). Jej zdaniem, nazwisko architekta nie jest powszechnie współcześnie kojarzone, ponieważ „jego duże realizacje warszawskie, które stanowią trzon jego osiągnięć, stoją poza trasami przewodnickimi wycieczek po Warszawie”.
„On miał trochę pecha, bo zaprojektował parę bardzo ważnych i bardzo interesujących obiektów, ale one są niezbyt dobrze i atrakcyjnie zlokalizowane” – wyjaśniła. Jako przykład podała Dyrekcję PKP na Pradze, Bank Rolny na Nowogrodzkiej i Państwowy Instytut Geologiczny – „najlepszą warszawską realizację Lalewicza” - na Rakowieckiej.
Marian Lalewicz urodził się 21 listopada 1876 r. w Wyłkowyszkach (obecnie na Litwie) jako drugi syn lekarza Stanisława Lalewicza i Walerii z domu Rode. Jego starszy brat Jerzy został później wybitnym pianistą. Miał jeszcze dwóch młodszych braci: Kazimierza – prawnika i Stanisława – chemika. Wszyscy ukończyli gimnazjum w Suwałkach i studiowali w Petersburgu.

Marian Lalewicz. Fot. Wikipedia
W 1901 r. Marian Lalewicz ukończył z wyróżnieniem Wydział Architektury Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych. „Otrzymał również stypendium, które umożliwiło mu odbycie podróży do Niemiec, Szwecji, Norwegii, Austrii i Włoch w celu dalszego kształcenia oraz zapoznania się z tamtejszymi trendami architektonicznymi” – napisała Danuta Sowińska w nocie biograficznej w „Słowniku biograficznym Południowego Podlasia i Wschodniego Mazowsza”.
Powróciwszy w 1903 r. został profesorem w petersburskim Instytucie Inżynierów Komunikacji, rozpoczął również samodzielną praktykę architektoniczną. Szybko zyskał sobie popularność i uznanie. Projektował m.in. budynki Banku Syberyjskiego, Ministerstwa Przemysłu i Handlu, Domu Handlowego firmy futrzarskiej Martensa, Kinoteatru „Parisiana” a także moskiewski budynek administracyjny Towarzystwa Rosyjsko-Amerykańskiej Manufaktury „Treugolnik”. Zajmował się także pracą pedagogiczną - wykładał historię sztuki i architektury w Akademii Sztuk Pięknych, Instytucie Archeologicznym i Szkole Zdobniczej im. barona Stieglitza w Petersburgu. Ponadto w Żeńskim Instytucie Politechnicznym prowadził projekty dyplomowe. W 1915 r. został wybrany prezesem rosyjskiego Stowarzyszenia Architektów Artystów.

Dom towarowy Mertensa w Sankt Petersburgu. Fot. Creative Commons
„W 1918 r. przyjechał do Polski i od razu podjął aktywną działalność pedagogiczną, architektoniczną i społeczną. Początkowo wykładał historię sztuki na Uniwersytecie Katolickim w Lublinie i w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie” – czytamy w nocie biograficznej Lalewicza na stronie Biblioteki Politechniki Warszawskiej (PW).
1 października 1920 r. został profesorem zwyczajnym na Wydziale Architektury PW oraz kierownikiem Katedry i Zakładu Historii Architektury Starożytnej – funkcję tę pełnił do września 1939 roku. Związany na stałe z Politechniką był też dziekanem Wydziału Architektury (1925-27) i prorektorem uczelni(1935-38).
Pracę architektoniczną w Polsce rozpoczął od restauracji i adaptacji do nowych potrzeb kilku zabytkowych budowli warszawskich. W latach 1919-24 odnowił m.in. pałace: Radziwiłłów (Namiestnikowski) dla Rady Ministrów, Ossolińskich (Brühla)) dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Raczyńskich dla Ministerstwa Sprawiedliwości. Restaurował także pałac Prymasowski na potrzeby Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych. Zaprojektował również przebicie ul. Bonifraterskiej przez budynek Sądu Apelacyjnego. Sprawił wreszcie, że przebudowany w ostatniej dekadzie XIX w na cerkiew św. Tatiany Rzymianki pałac Staszica odzyskał swój dawny, zaprojektowany przez Antonio Corraziego, klasycystyczny charakter (1924-26).

Pałac Staszica w czasach carskich. Fot. Domena publiczna

1960 r. Pałac Staszica. Fot. PAP/Mariusz Szyperko
Dzięki Lalewiczowi stolica Polski zyskała też szereg nowych interesujących budowli, m.in. budynek firmy Ericsson w al. Ujazdowskich (1925), kompleks gmachów Warszawskiej DOKP przy ul. Wileńskiej i budynek Banku Rolnego przy ul. Nowogrodzkiej (1927-28) oraz zespół domów mieszkalnych Pocztowej Kasy Oszczędności na Starym Mieście (1921-23).
Siedzibę Państwowego Instytutu Geologicznego Lalewicz zaprojektował w charakterystycznym dla siebie stylu akademickiego klasycyzmu. „Przy czym wnętrza cechował nieco tajemniczy, bazylikowy czy też klasztorny wystrój. Niektóre detale dekoracyjne wykonano z kamienia pochodzącego z rozebranego w 1926 r. soboru przy Placu Saskim” – napisała Danuta Sowińska.

1947 r. Odbudowany Państwowy Instytut Geologiczny w Warszawie. Fot. PAP/CAF
Przypomniała też, że w 1930 r. Marian Lalewicz został prezesem Wydziału Konserwatorskiego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości i brał udział w rewindykacji polskich dóbr kultury zagarniętych przez carską Rosję.
Poza Warszawą według projektów Lalewicza wybudowano m.in. gmachy oddziałów Banku Polskiego w Siedlcach, Kaliszu, Sosnowcu i Tomaszowie (1924-26), szpital wojskowy na Oksywiu (1930) i kościół garnizonowy w Gdyni (1932). W Lublinie architekt przebudował koszary świętokrzyskie na gmach KUL (1921-22) oraz kościół akademicki (1934-35).
„Był również członkiem oddziału warszawskiego Stowarzyszenia Architektów Polskich i członkiem Polskiego Instytutu Sztuk Pięknych w Krakowie. Opublikował m.in. prace: »Polityka budowlana Warszawy — stolicy państwa« (1934) i »Opieka nad zabytkami« (1935). Na I Polskim Kongresie Inżynierów, obradującym w 1937 r. we Lwowie, wygłosił referat pt. »Budownictwo jako wyraz kultury narodowej«” – czytamy na stronie Biblioteki PW.
Sam architekt mieszkał w jednorodzinnym domu własnego projektu w Kolonii Profesorskiej przy ul. Górnośląskiej 41, z żoną Marią z domu Radlińską, dwoma żonatymi synami; starszym Stanisławem i młodszym Witoldem oraz teściową Michaliną Radlińską z Osipowiczów. „Stanisław był łącznościowcem i radiowcem, podczas II wojny światowej służył w wojsku w Anglii, prawdopodobnie współpracował z wywiadem. Był konstruktorem wynalazków, m.in. jego dziełem był sygnalizator ułatwiający znalezienie zestrzelonych pilotów oraz wynalazek umożliwiający wysyłanie sygnałów przez skoczka po wylądowaniu w Polsce” – przypomniała Danuta Sowińska. Witold – młodszy syn Lalewicza został architektem, podczas wojny trafił do Wielkiej Brytanii gdzie zmarł 2 lipca 1991 roku.

Gmach Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie. Fot. Wikipedia
Tuż przed wybuchem II wojny światowej Lalewicz miał odbudować w Warszawie „Kaplicę Moskiewską” będącą mauzoleum zmarłych w Gostyninie w 1612 roku: zdetronizowanego cara rosyjskiego Wasyla IV Szujskiego, jego brata Dymitra i wielkiej księżny Jekateriny Grigoriewny, żony Dymitra Szujskiego - aresztowanych przez wojska Stanisława Żółkiewskiego po zajęciu Kremla 8 października 1610 r. - którzy 29 października 1611 r. na Zamku Królewskim w Warszawie złożyli hołd królowi Zygmuntowi III Wazie. Wydarzenie to zapisało się w historii Polski jako „Hołd ruski”, w związku z czym w latach PRL-u w tej historii praktycznie przestało istnieć.
Likwidacja mauzoleum usytuowanego w 1622 r. przy Trakcie Królewskim w Warszawie stała się celem konsekwentnych działań politycznych Rosji od samego początku jego istnienia – co przyniosło w efekcie pożądane przez Moskwę skutki.
„»Kaplica Moskiewska« po trzystu latach opuszczenia i zaniedbania przez swoich i obcych powoli dźwiga się z ruin” – informował Tadeusz Prus-Faszczewski w artykule pt. „Symbol chwały wojennej Polski wstaje z ruin” opublikowanym w „Tygodniku Ilustrowanym”, 8 stycznia 1939 roku. „Już dziś, zabezpieczona jest przed zniszczeniem nowym daszkiem i murkiem oporowym. Masyw jej został odkopany, podziemie oczyszczone z gruzów i śmieci. W roku bieżącym nastąpi całkowita renowacja kaplicy według planów prof. Politechniki Warsz. Mariana Lalewicza” – dodał.

Projekt kościoła garnizonowego Marynarki Wojennej w Gdyni proj. Mariana Lalewicza. Fot. NAC
„Udało się ustalić, że owa altanka nie miała z Szujskimi nic wspólnego” – rozwiała wątpliwości prof. Małgorzata Omilanowska-Kiljańczyk. Dodała, że „Kaplica Moskiewska” stała „precyzyjnie w miejscu, gdzie dziś stoi pomnik Kopernika i ciut za nim”. Wyjaśniwszy skomplikowane dzieje polityczno-historyczne kaplicy i altanki (niewątpliwie zasługujące na odrębne opisanie), podkreśliła, iż Lalewicz miał świadomość, że to nie jest „Kaplica Moskiewska”.
W czasie oblężenia Warszawy we wrześniu 1939 r. Marian Lalewicz był komendantem Pogotowia Technicznego. W początkowym okresie okupacji działał w Stołecznym Komitecie Samopomocy Społecznej. Uczestniczył w tajnym nauczaniu studentów Wydziału Architektury, przygotowywał też czterojęzyczny słownik terminów używanych w architekturze oraz pracę o sztuce Hellady (oba dzieła zaginęły podczas Powstania Warszawskiego). „W 1942 r. został nauczycielem na Wydziale Budownictwa Lądowego i Wodnego Państwowej Wyższej Szkoły Technicznej, uruchomionej za zgodą niemieckich władz oświatowych w gmachach politechnicznych” – czytamy na stronie Biblioteki PW.
Wysiedlony przez Niemców z domu przy Górnośląskiej, od 1943 r. mieszkał przy ul. Muranowskiej 12. Po wybuchu powstania opiekował się, siedząc w piwnicy, chorą na Parkinsona żoną Marią i wiekową teściową Michaliną. Gdy Niemcy zajęli ten teren - 21 sierpnia 1944 r. – kobiety z dziećmi zostały pognane na stację Warszawa Zachodnia (Michalina Radlińska zginęła podczas tej drogi). Natomiast mężczyzn zapędzono na podwórze kamienicy przy ul. Dzikiej 17 i rozstrzelano. Ich ciała polane benzyną podpalono. Jednym z dwustu wówczas zamordowanych był 67-letni Marian Lalewicz.
„Ekshumowano jego ciało w 1945 roku - znaleziono jego dokumenty – a prochy zostały pochowane na cmentarzu ofiar Powstania Warszawskiego na Woli” – powiedziała prof. Małgorzata Omilanowska-Kiljańczyk.
Symboliczny grób Mariana Lalewicza znajduje się na Starych Powązkach w Warszawie. (PAP)
Paweł Tomczyk
top/ aszw/