Stanisław Rembek (1901-1985) w 1930 r. Fot. A. Konecki (?), CC0, via Wikimedia Commons
Jest Beck, jest Szembek, ale za kilkanaście lat będzie tylko Rembek. Zobaczycie! - mówił przed wojną Karol Irzykowski. Niestety urodzony 6 lipca 1901 r. Stanisław Rembek, pechowy, bo „niekłaniający się okolicznościom”, autor wybitnych literacko książek, świadectw historycznych, pozostaje zapomniany.
„Jednym z największych pechowców pomiędzy literatami” nazwał Rembeka krytyk literacki Tomasz Burek (1938-2017), przypominając, że choć „tworzyć i publikować zaczął bardzo wcześnie, to w ciągu długiego żywota zdołał ogłosić cztery zaledwie książki własne”. „Główną bowiem sprawę jego pisarstwa stanowiła wojna polsko-bolszewicka. Przeżycia frontowe roku 1919 i 1920 uformowały w zasadniczym stopniu świadomość i osobowość twórczą Rembeka, określiły jego profil pisarski, stając się natchnieniem i tworzywem dwu wydanych przezeń w okresie międzywojennym książek: »Nagan« i »W polu«. W niesuwerennej Polsce nie mógł Rembek przyznawać się głośno do wielkiego doświadczenia swojej młodości. A wymienione książki nie mogły, rzecz jasna, liczyć na oficjalne wznowienia” - napisał Burek w posłowiu do II wydania „Nagana” w 1990 r.
„O pechu Rembeka pisali liczni krytycy, bo ten pech polegał przede wszystkim na tym, że jego koronnym tematem i także doświadczeniem biograficznym była wojna polsko-bolszewicka. On do niej powracał i o niej potrafił najlepiej, obok Józefa Mackiewicza, w naszej literaturze pisać” - powiedział Bartłomiejowi Kabatowi prof. Maciej Urbanowski, edytor „Dzieł zebranych” Rembeka wydawanych przez Państwowy Instytut Wydawniczy od 2020 r., w rozmowie opublikowanej przez „Teologię polityczną” w 2022 r.
Po raz pierwszy „Nagan” ukazał się w roku 1928. „Już tu zaznaczyły się najlepsze cechy prozy Rembeka: zgęszczenie psychologicznych motywacji, wyraziste, kontrastowe portrety bohaterów” - napisała prof. Anna Nasiłowska w artykule pt. „Wizja artylerzysty” („Polityka”, 2009). Powieść „W polu”, opublikowana w 1937 r., też przedstawia wojnę polsko-bolszewicką jako niszczący żywioł. „Rembek zawsze daleki był od tradycyjnych ocen, takich jak bohaterstwo czy odwaga: motywacją odwagi w jego prozie może być złowrogi instynkt samozniszczenia, a epizod bohaterski to chwila, gdy żołnierz traci zdolność racjonalnej oceny” - dodała prof. Nasiłowska.
„Książkę »W polu« Stanisława Rembeka powinien przeczytać każdy Polak. I dobrze się zastanowić, ile krwi, życia i męczeństwa ludzkiego kosztowało wywalczenie tego, co w tej chwili z takim zapałem marnujemy - niepodległości” - powiedział PAP pisarz i krytyk Marek Oramus. „Obraz wojny, jaki się z tej powieści wyłania, mało ma równych nawet w literaturze światowej, gdzie ten temat był eksploatowany często i przez największych” - dodał.
„Jak u Conrada i w jego prozie testowane są rozmaite postawy wobec wielkich wartości, zwłaszcza honoru czy wierności. Powieść »W polu« dobrze ten wpływ ukazuje” - ocenił prof. Maciej Urbanowski.
„W swej prozie, prócz pokazywania sugestywnych i porażających obrazów wojennej walki oraz scen batalistycznych, starał się zgłębić przeżycia ludzi w krańcowych sytuacjach. Opisywał je jako potencjalna ofiara. Poszukiwał środków, które mogłyby oddać doświadczenie wojny totalnej” - napisał Marek Klecel w artykule pt. „Pisarz dwóch wojen. Stanisław Rembek (1901–1985)” („Biuletyn IPN”, 2019). „Skupiał się na najtrudniejszych i najbardziej bolesnych wydarzeniach wojennych. Nie podkreślał jednak wagi polskiej martyrologii i nie deklarował wprost swego patriotyzmu, lecz wiarygodnie ukazywał prawdę i tajemnicę wojny” - dodał.
Maria Dąbrowska, która zgłosiła powieść Rembeka do prestiżowej nagrody „Wiadomości Literackich”, uznała, że „W polu” pod wieloma względami przewyższa „Na zachodzie bez zmian” Ericha Marii Remarque’a.
„Karol Irzykowski mówił tak: jest Beck, jest Szembek, ale za kilkanaście lat będzie tylko Rembek. Zobaczycie” - słowa przedwojennego krytyka literackiego przywołała Joanna Siedlecka w telewizyjnym programie „Sądy przesądy – w powiększeniu” (2020) poświęconym Stanisławowi Rembekowi. „To niestety się nie sprawdziło. I to zupełnie” - skomentowała.
130 lat temu urodził się pisarz Jarosław Iwaszkiewicz
„Nawet wśród studentów polonistyki i akademików Stanisław Rembek nie jest nazwiskiem oczywistym. Także pewnie dlatego, że w przypadku starszych pokoleń nie widniał w spisach lektur na polonistyce – był pisarzem po prostu nieobecnym” – powiedział Tomaszowi Zapertowi prof. Urbanowski w audycji pt. „Stanisław Rembek – przywracanie należnego mu miejsca” („Trójka”, 2022). „Pytanie o przyczyny tej nieobecności? Różne są odpowiedzi: jedną jest to, że najważniejsze swoje Rembek książki poświęcał wojnie roku 1920. Inna odpowiedź mówi o tym, że ukazywał w krytycznym świetle Rosję i Rosjan. Pisał także o kwestiach zdrady, kolaboracji, a więc tematach niewygodnych w okresie PRL-u” - wyjaśnił. „A fakt, że przez dłuższy czas był związany z wydawnictwem PAX, również nie ułatwiał wejścia na literackie salony czy to PRL-u, czy to opozycji” - dodał prof. Urbanowski.
Już przed wojną wielu ówczesnych krytyków i pisarzy - a także oficjalne kręgi rządowe i opiniotwórcze - niechętnie odnosiło się do wojennych książek Rembeka. „Zwłaszcza zaś uzurpujący sobie prawo do miana jedynego batalisty, upatrujący w Rembeku głównego rywala, Juliusz Kaden-Bandrowski ostro go atakował, nazywając bolszewikiem, oskarżając o bolszewickie sympatie” - napisała Joanna Siedlecka we wstępie do „Dzienników. Roku 1920 i okolic” wydanych w 1997 r. To, co Rembek opisywał, „nie pasowało bowiem zupełnie do kształtowanego przez propagandę i drugorzędną literaturę obrazu tej wojny”.
„Zarówno bowiem »Nagan«, jak i »W polu« - historia zagłady pewnej kompanii, nie »krzepiły serc«, nie pokazywały wojenki i ułanów niczym na obrazach Kossaka lub w legionowych piosenkach” - oceniła Siedlecka.
„Prawdziwym bohaterem opowieści Rembeka jest bowiem żołnierski znój, fizyczne zezwierzęcenie, kiedy człowiek nie myśli o niczym, tylko o odrobinie wytchnienia, o tym, by zasnąć choćby na stojąco” - powiedział PAP Marek Oramus.
Pisarz, którego sumieniem była Ojczyzna - 100 lat temu zmarł Stefan Żeromski
Stanisław Ehrenberg (tego nazwiska używał do 1920 r.) urodził się w Łodzi 6 lipca 1901 r., jako syn Edmunda i Kazimiery z Osmanowiczów. W 1909 r. Ehrenbergowie przeprowadzili się do Piotrkowa Trybunalskiego, gdzie Stanisław uczył się najpierw w gimnazjum rosyjskim, a następnie w Gimnazjum im. Henryka Dąbrowskiego. Był harcerzem, redagował szkolną gazetę „Razem”. W 1914 r. zaczął prowadzić dziennik. „Gdy wracałem, ujrzałem niespodziewanie na Kaliskiej pruskich huzarów śmierci” - odnotował w jego pierwszym zdaniu, 13 grudnia, zajęcie Piotrkowa przez Niemców. „W mieście, pomimo że wszyscy przedtem bardzo obawiali się przybycia Niemców, na ulicach były tłumy” - zapisał.
W 1918 r. Rembek został członkiem tajnej Polskiej Organizacji Wojskowej. W 1919 r. przerwał naukę i wstąpił jako ochotnik do Wojska Polskiego. Został kanonierem w 1. Baterii 10. Kaniowskiego Pułku Artylerii Lekkiej. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Do rezerwy przeszedł 17 stycznia 1921 r.
Od 1924 r. uczył języka polskiego kolejno w Gimnazjum Żeńskim im. M. Konopnickiej w Radomiu, w Gimnazjum Żeńskim w Łęczycy, a potem w Gimnazjum Koedukacyjnym Rosyjskiego Towarzystwa Dobroczynności w Równem Wołyńskiem. „Otrzymawszy w 1928 honorarium po wydaniu powieści »Nagan«, odbył dłuższą podróż; odwiedził Czechosłowację, Austrię, Włochy, Francję. Następnie przez około pół roku przebywał w Algierii, pracując jako kreślarz w biurze budowlanym; reportaże z pobytu w Algierii zamieszczał w »Tygodniku Ilustrowanym« (1928/29). Po powrocie do kraju, zamieszkał w 1929 r. w Milanówku i pracował jako urzędnik pocztowy w Warszawie” - czytamy w biogramie na stronie Instytutu Badań Literackich.
W 1934 r. wrócił do Piotrkowa Trybunalskiego, gdzie pracował do 1938 r. jako nauczyciel w Szkole Handlowej oraz w Prywatnym Koedukacyjnym Gimnazjum Kupieckim. W 1935 r. ożenił się z Marią z Dalewskich Dehnelową. W 1938 r. uzyskał dyplom nauczyciela szkół średnich w zakresie języka polskiego, historii oraz nauki o Polsce.
Publikował m.in. w „Kurierze Porannym”, „Polityce” i „Prosto z Mostu”. W 1939 r. otrzymał nagrodę literacką miasta Kalisza im. Adama Asnyka.
Wybuch II wojny przerwał jego rodzącą się karierę pisarską. We wrześniu 1939 r. walczył w wojnie obronnej. Okupację przeżył w Grodzisku Mazowieckim, zapisując ówczesną codzienność w „Dzienniku okupacyjnym” - był członkiem AK, brał udział w tajnym nauczaniu. Aby przeżyć – handlował i wyprzedawał co cenniejsze rzeczy.
Po wojnie napisał i wydał w 1947 r. w prywatnej oficynie Kuthana powieść „Wyrok na Franciszka Kłosa” poruszającą drażliwy problem kolaboracji. „Jedną z najlepszych książek o okupacji, wielu twierdzi, że najlepszą” - przypomniał Leopold Tyrmand w 1967 r.
„Nieoczekiwanego bohatera stworzył Stanisław Rembek w tej powieści.
Był to pierwszy antybohater w polskiej literaturze powojennej.
Ciągle brzmi on jak memento dla przyszłości. Nic więc dziwnego, że orędownikom bogoojczyźnianych cnót, jak również rzecznikom nowego totalitarnego ładu i porządku książka ta wydała się herezją niemożliwą do strawienia” - napisał Marek Nowakowski w „Kulturze niezależnej” (1985).
„Rembek miał także pecha w tym sensie, że on ciągle rzeczywiście zderzał się z władzą. Był pisarzem odważnym, który miał swoje widzenie świata i ono nie wpisywało się w polityczne, propagandowe schematy” - wyjaśnił prof. Urbanowski. Tak było też w wypadku „Wyroku na Franciszka Kłosa”. Swoją recenzję tej powieści Jacek Bocheński opublikowaną w 1948 r. w „Literackim Dzienniku Ludowym” zatytułował „Pijacka plotka o okupacji”.
Na powojennej karierze pisarza zaciążyły jego wcześniejsze publikacje. Żołnierz, pisarz, nauczyciel, działacz konspiracyjny, przez peerelowską cenzurę został skazany na zapomnienie i literacki niebyt. „Wie się o Andrzejewskim, Rudnickim, Brandysie, bo swoi, bo mieszczą się w raz na zawsze ustalonych hierarchiach, mimo wszelkim odchyleń, dewiacji i zgrzytów rodzinnych, bo pili razem stalinowskie pomyje, dławiąc się i krztusząc, a potem plując i brzydząc się samych siebie” - napisała Joanna Siedlecka.
„Sam fakt, że Rembek podejmował temat wojny polsko-bolszewickiej, czy to, że opisywał Rosję w swoich opowiadaniach historycznych jako pewną groźną z punktu widzenia wspólnoty narodowej siłę, powodowało, że w PRL był on pisarzem nie do przyjęcia (albo do przyjęcia w określonych dawkach czy w określonych tekstach). Dlatego też nie był specjalnie pieszczony przez ówczesną krytykę literacką” - powiedział prof. Maciej Urbanowski w „Teologii Politycznej”.
„Niepieszczony” przez krytykę, skazany przez władze PRL na zapomnienie Rembek chwytał się, by przeżyć, rozmaitych zajęć, często pozostając na utrzymaniu żony, bibliotekarki.
115 lat temu urodził się Teodor Parnicki – pisarz polski z wyboru
W 1956 r. miał znów „swoje pięć minut” - opublikował w wydawnictwie PAX „Balladę o wzgardliwym wisielcu i dwie gawędy styczniowe”. Później jednak nie udało mu się wydać ani „Wianka Malwiny” o powstaniu listopadowym, ani „Przemocy i szabli” o Józefie Wybickim, ani tym bardziej „Dziennika wojny roku 1920”. Publikacja w 1958 r. „W polu” u Jerzego Giedroycia w Instytucie Literackim w Paryżu pogrążyła pisarza na kolejne długie lata - Rembek był pierwszym krajowym literatem, który zdecydował się na publikację pod własnym nazwiskiem we „wrogim, dywersyjnym”, emigracyjnym wydawnictwie. „To jest hańba. Kolega Rembek wydał za granicą książkę antyradziecką” - miał powiedzieć poeta Jan Śpiewak na zebraniu literatów. „Od tego czasu moja kariera literacka skończyła się zupełnie” - napisał Rembek 8 marca 1960 r. w liście do Wiesława Wohnouta (1902-88), przewodniczącego Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie.
Stanisław Rembek zmarł 21 marca 1985 r. w wieku 84 lat. Nie doczekał wznowień swoich książek ani ich ekranizacji. Juliusz Machulski wyreżyserował „Szwadron” na podstawie „Ballady o wzgardliwym wisielcu” w 1992 r., natomiast Andrzej Wajda nakręcił „Wyrok na Franciszka Kłosa” w 2000 r.
Paweł Tomczyk (PAP)
