Menonicki dom modlitwy w Nowym Wymyślu. Fot. wikipedia
O menonitach na Mazowszu opowiadać będzie film dokumentalny, który powstaje jako część projektu wspieranego ze środków unijnych. Dotyczy on rewaloryzacji dawnego menonickiego domu modlitwy w Nowym Wymyślu, który należy do Skansenu Osadnictwa Nadwiślańskiego w Wiączeminie Polskim.
- Będzie to rodzaj dokumentu kreacyjnego, historycznego ze wspomnieniami i archiwaliami, ale także krajobrazowego, ponieważ krajobraz jest niezwykle ważną, nieodłączną częścią dziedzictwa osadnictwa olenderskiego, w tym menonickiego - powiedziała PAP Magdalena Lica-Kaczan, etnografka, kierowniczka i kustoszka Skansenu Osadnictwa Nadwiślańskiego w Wiączeminie Polskim, który jest oddziałem Muzeum Mazowieckiego w Płocku.
Zdjęcia do filmu o menonitach na Mazowszu rozpoczęły się w czerwcu tego roku i potrwają do października. Zwiastun zaprezentowany zostanie w połowie listopada podczas uroczystego otwarcia odnowionego menonickiego domu modlitwy w Nowym Wymyślu.
- Oficjalna premiera dokumentu, który będzie trwał, jak planujemy, około czterdziestu pięciu minut, odbędzie się w naszym nowym obiekcie jeszcze w tym roku - zaznaczyła Lica-Kaczan, autorka koncepcji filmu. Wraz z etnografem, historykiem i socjologiem religii Wojciechem Marchlewskim jest ona również współscenarzystką dokumentu. Autorem zdjęć, w tym wykonywanych z drona, jest z kolei Wiktor Strumiłło, fotograf i operator, współpracujący z Warner Bros Discovery.
Jak wyjaśniła kustoszka Skansenu Osadnictwa Nadwiślańskiego, w związku z rozpoczętą w ubiegłym roku, a obecnie dobiegającą końca rewaloryzacją dawnego domu modlitwy, filmowa opowieść o menonitach z Mazowsza, skupi się na dziejach tej społeczności w Nowym Wymyślu i okolicy. - Nie zabraknie jednak wątków związanych z historią innych mazowieckich zborów menonickich, jak choćby w Kazuniu, Kicinie czy Woli Wodzyńskiej, z którymi Wymyślacy utrzymywali kontakty - dodała Lica-Kaczan.
Przypomniała, że menonicka gmina w Nowym Wymyślu została założona w 1813 r., ale w okolicy, w tym niedaleko Gąbina, menonici osiedlali się już wcześniej, od lat 60. XVIII wieku. Większość menonitów wyjechała z Nowego Wymyśla w 1945 r. Ostatni zostali wysiedleni do Niemiec w 1948 r. Część z nich przeniosła się następnie do Kanady, osiedlając się m.in. w rolniczych prowincjach Manitoba i Alberta.
- Oczywiście w filmie pokażemy odnowiony dawny menonicki dom modlitwy i opowiemy jego historię - zapowiedziała kustoszka skansenu w Wiączeminie Polskim. Zaznaczyła przy tym, iż osią dokumentu będą wypowiedzi Wojciecha Marchlewskiego, badacza dziejów menonitów na Mazowszu, przy czym pojawią się też relacje najstarszych mieszkańców Nowego Wymyśla, a także menonitki z tej miejscowości, mieszkającej obecnie w Kanadzie, Friedy Claassen z domu Prochnau. - W filmie pokażemy też dom Friedy, który się zachował oraz jej wiklinową walizkę, znajdującą się w naszych zbiorach, z którą Frieda wyjechała z Polski w 1948 r. - dodała Lica-Kaczan.
Wspomniała jednocześnie, że jedną z historii opowiedzianych w dokumencie będzie również relacja o wizycie w Nowym Wymyślu menonitki, córki przedwojennego stolarza i właściciela jednego z tamtejszych gospodarstw, która po wielu latach odwiedziła rodzinny dom i odnalazła w nim, w dawnym swoim pokoju, szafę otrzymaną w posagu od rodziców, do której przytuliła się z nieukrywanym wzruszeniem.
- W filmie znajdą się i inne zachowane obiekty związane ze społecznością menonicką Nowego Wymyśla, w tym młyn Ratzlaffa, a także dom Reinholda Wegerta, który w czasie II wojny światowej współpracował z Armią Krajową, a po jej zakończeniu jako jedyny wraz z rodziną pozostał w rodzinnej wsi - powiedziała kustoszka Skansenu Osadnictwa Nadwiślańskiego. Jak dodała, częścią dokumentu będą też filmowe zdjęcia z niemal zapomnianych obecnie menonickich cmentarzy, jak w pobliskiej miejscowości Sady.
Dom modlitwy menonitów w Nowym Wymyślu został wzniesiony w 1864 r. na działce i z materiałów, które przekazał najbogatszy tamtejszy mieszkaniec, Michael Loter. Jest to ceglany budynek na kamiennej podmurówce z głównym wejściem pośrodku ściany szczytowej, zwieńczonej żeliwnym krzyżem, a wewnątrz z dekoracjami malarskimi.
W czasie I wojny światowej obiekt ten został zniszczony i częściowo rozebrany przez niemieckie wojska. Konstrukcję jego dachu wykorzystano dla wzmocnienia okopów, a niektóre metalowe elementy przetopiono. Dzięki pomocy menonitów z USA w 1924 r. obiekt wyremontowano. Po II wojnie światowej przestał on pełnić pierwotne funkcje. W latach 60. XX wieku był siedzibą klubu z salą kinową, a na początku lat 90. stał się magazynem Herbapolu.
Opuszczony i zaniedbany dawny menonicki dom modlitwy w 2022 r. gmina Gąbin przekazała w darowiźnie samorządowi Mazowsza, któremu podlega płockie Muzeum Mazowieckie. Placówka ta na początku 2025 r. podpisała umowę z firmą Eurodom na wykonanie robót remontowych i konserwatorskich. Zakres prac obejmował m.in. naprawę pęknięć murów, wymianę tynków, odtworzenie dachu i stropu, a także elementów architektonicznych, stolarki okiennej, drzwiowej oraz wykonanie nowych posadzek.
Film o menonitach na Mazowszu powstaje w ramach projektu „Rozbudowa Skansenu Osadnictwa Nadwiślańskiego w Wiączeminie Polskim poprzez rewaloryzację zabytkowego budynku w Nowym Wymyślu”, współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej, z programu Fundusze Europejskie dla Mazowsza 2021-2027.
Skansen Osadnictwa Nadwiślańskiego w Wiączeminie Polskim, którego częścią jest teraz menonicki dom modlitwy w Nowym Wymyślu, został otwarty jesienią 2018 r. Położony jest na lewym brzegu Wisły, około 25 km od Płocka i nawiązuje m.in. do historii olendrów, pierwotnie przybyszów z dawnych Niderlandów - Fryzji i Flandrii, którzy od XVI wieku osiedlali się od Żuław po Mazowsze, ale również w innych częściach Polski.
W skansenie znajdują się przykłady oryginalnej olenderskiej architektury, w tym tzw. langhof, łączący część mieszkalną z oborą i stodołą, przeniesiony z miejscowości Kępa Karolińska oraz powidlarnia ze wsi Rybaki, służąca także jako suszarnia owoców. Na terenie placówki znajdują się również: budynek dawnej szkoły z 1901 r., kościół ewangelicko-augsburski z 1935 r. i cmentarz z zachowanymi nagrobkami, najstarszymi z drugiej połowy XIX wieku.
W sąsiedztwie Skansenu Osadnictwa Nadwiślańskiego w Wiączeminie Polskim rozciągają się pola, łąki i lasy łęgowe Nadwiślańskiego Obszaru Krajobrazu Chronionego, który graniczy z obszarem Natura 2000. (PAP)
mb/ aszw/
