„Zakopane, Zakopane” – wystawa w DESA Unicum

Od kilku sezonów na przełomie stycznia i lutego Dom Aukcyjny DESA Unicum organizuje wystawę poświęconą sztuce związanej z Zakopanem i Podhalem. Bogactwo ornamentów, kolorów i form stanowi o oryginalnym stylu zakopiańskim. „Warszawiacy i goście przebywający w stolicy chętnie odwiedzają tę pełną urody wystawę dzieł wybitnych, dobrze znanych twórców, związanych z Zakopanem i Tatrami, ale też miejscowych artystów rzemieślników - górali, których praca z drewnem, tkaninami, wełną owczą daje wspaniałe rezultaty w postaci oryginalnych przedmiotów codziennego i niecodziennego użytku” - zaznaczają organizatorzy wydarzenia.

W 160. rocznicę urodzin Bronisława Piłsudskiego – etnografa badającego kulturę Podtatrza, a prywatnie starszego brata marszałka - DESA Unicum przypomina o znaczeniu lokalnej twórczości, która uczyniła Zakopane jednym z najważniejszych ośrodków polskiej sztuki ludowej, folkloru i jedynego w swoim rodzaju stylu.

Folklor stał się wzorem nowoczesnego designu już na początku XX wieku. Różnorodność ornamentów, kolorów i form obecnych na tkaninach, strojach oraz przedmiotach codziennego użytku fascynowała i inspirowała artystów, którzy początkowo przybywali do niewielkiej osady Zakopane w celach leczniczych. Górski krajobraz i odrębność lokalnej kultury sprawiły, że miejsce szybko stało ważnym ośrodkiem nowoczesnej sztuki, w którym narodził się styl czerpiący ze sztuki ludowej. „Wystawa stanowi okazję do przyjrzenia się z bliska wzornictwu, które powraca dzisiaj do świata designu i mody” – zaznaczają organizatorzy ekspozycji.

Do najbardziej rozpoznawalnych elementów góralskiego folkloru należy strój ludowy. Ubiór góralek spopularyzowany został m.in. za sprawą twórczości Zofii Stryjeńskiej. Jej bohaterki w pasiastych spódnicach miały uosabiać energię, ruch i kobiecą siłę. Widać to m.in. w pokazywanym na wystawie obrazie Stryjeńskiej „Prządka przy kołysce”. Góralki Stryjeńskiej i ich barwne chusty i spódnice – zdaniem historyków sztuki - nie były dokładnym odzwierciedleniem tradycyjnego stroju regionalnego. Pieczołowicie oddane wzory inspirowane stylem zakopiańskim widoczne są natomiast w figurkach góralek Władysława Adamiaka, produkowanych w Wytwórni Fajansu w Pacykowie.

Rozety, gwiazdy oraz stylizowane kwiaty, w tym dziewięćsił i koniczyna były „zapisem” natury i krajobrazu. Znaki i wzory na ubraniach i przedmiotach codziennego użytku pełniły także symboliczną funkcję ochronną – powtarzalne układy i symetria miały chronić dom i jego mieszkańców. Biżuteria stanowiła ważną część stroju. Widoczne na popiersiach góralek autorstwa Stanisława Gąsienicy-Szostaka korale to symbol witalności i kobiecości. Wierzono, że ich blaknięcie zapowiada chorobę, natomiast intensywna barwa świadczy o powrocie do zdrowia.

W stroju męskim ważną funkcję pełniła parzenica - ornament haftowany na spodniach, czyli po góralsku - portkach. Sercowaty, symetryczny kształt parzenicy interpretowano jako znak siły życiowej, męskości i ochrony. Haft miał także funkcję praktyczną - umieszczano go w miejscach szczególnie narażonych na zużycie, dzięki czemu wzmacniał materiał. Z czasem bogactwo parzenicy stało się miarą prestiżu właściciela, a sam motyw zyskał status znaku wizualnego regionu.

Parzenica pojawiała się także w architekturze i meblarstwie. Przykładem są projekty Stanisława Witkiewicza, jednego z najważniejszych twórców stylu zakopiańskiego, który ozdoby inspirowane haftem góralskim stosował w drewnianych ornamentach. Prezentowany na wystawie fotel w stylu zakopiańskim według projektu Witkiewicza i Wojciecha Brzegi pochodzi z początku XX wieku. Jego forma nawiązuje do estetyki ludowej, a jednocześnie zdradza inspirację dużymi, drewnianymi saniami używanymi zimą na Podhalu.

Jednym z ciekawych źródeł inspiracji stylem zakopiańskim były łyżniki – drewniane, bogato zdobione deski służące do wieszania łyżek. Choć dziś mogą wydawać się drobnym elementem kuchennego wyposażenia, to właśnie na nich zachowały się jedne z najstarszych form ornamentyki zakopiańskiej – można przeczytać w opisie obiektów pokazywanych na wystawie. - Rozety, motywy solarne, rośliny oraz elementy architektoniczne, takie jak pazdury (stylizowane pazury drapieżnego zwierzęcia - ozdobny ornament w chałupach góralskich zwieńczający dach), pokazują, że nawet przedmiot codziennego użytku mógł pełnić funkcję estetyczną i symboliczną.

Drewniane formy z rzeźbionymi uchwytami, często zwieńczonymi motywami kozicy lub wilka, nie były przypadkowe - zwierzęta te, obecne również w kilimach i rzeźbie, symbolizowały siłę, czujność i związek z górskim krajobrazem. Oryginalna forma naczyń drewnianych inspirowała twórców srebra i platerów Pierwszej Krajowej Fabryki Wyrobów Srebrnych i Platerowanych Marcina Jarry i Marcelego Jakubowskiego. Na wystawie w DESA Unicum można zobaczyć obiekty tej wytwórni, zdobione tradycyjnym ornamentem. Pokazują one, jak folklor stał się inspiracją dla nowoczesnego designu już na początku XX wieku.

Obok rzemiosła i sztuki użytkowej na wystawie znalazły się prace najważniejszych malarzy i rzeźbiarzy, którzy stworzyli legendę zimowej stolicy Polski - przedstawienia góralek Zofii Stryjeńskiej, portrety autorstwa Stanisława Ignacego Witkiewicza, asamblaże Władysława Hasiora.

Pokazywane są też pejzaże tatrzańskie Rafała Malczewskiego, Władysława Jarockiego, Stanisława Kamockiego. Ekspozycję dopełniają dzieła artystów współczesnych – Karola Szostaka, Bartka Leszczyny oraz Hanki Krzeptowskiej – Marusarz.

W tym roku na odwiedzających czeka również odrębna wystawa „Antoni Rząsa. W domu rzeźbiarza” na której eksponowanych jest 21 obiektów. Krzesła artysty zyskały międzynarodowy rozgłos podczas ubiegłorocznych targów designu w Mediolanie.

Obie wystawy można oglądać do 12 lutego w DESA Unicum przy ul. Pięknej 1A. Wstęp bezpłatny.

5 lutego o 17.30 – odbędzie się oprowadzanie otwarte. Prowadzące: Martyna Kolanowska, Weronika Roś i Magdalena Wiśniewska - ekspertki DESA Unicum. (PAP)

Anna Bernat

abe/