Rękopis „Gaude Mater Polonia” i pierścień Zygmunta Starego wracają z Niemiec do Polski

Odzyskanie zabytków jest efektem współpracy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego z partnerami niemieckimi oraz instytucjami i osobami zaangażowanymi w proces restytucji po obu stronach. Obiekty zostały przekazane podczas środowego Forum Polsko-Niemieckiego w Berlinie. W uroczystości wzięła udział ministra kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska.

„Gaude Mater Polonia” (Raduj się, matko Polsko) jest XIII-wiecznym hymnem ku czci św. Stanisława ze Szczepanowa (1030-1079), skomponowanym do słów Wincentego z Kielczy (ur. ok. 1200 r.). Jako jeden z najstarszych religijnych utworów liryki polsko-łacińskiej ma ogromne znaczenie dla kultury polskiej, ponieważ zawiera nieznany przekaz „Gaude Mater Polonia”. Na kartach znajduje się znacząca część tekstu tego hymnu, jak również znany wyłącznie z późniejszych rękopisów hymn „Gratuletur ecclesia oua meli praeconia”.

Odnaleziony w Staatsbibliothek zu Berlin (Bibliotece Państwowej w Berlinie) fragment powstał prawdopodobnie około drugiej albo trzeciej ćwierci XIV wieku. Obejmuje sześć pergaminowych kart pochodzących z dawnego późnośredniowiecznego kodeksu liturgicznego, zawierającego tekst oraz zapis muzyczny hymnu „Gaude Mater Polonia”. Na kartach 1r oraz 4v zachowały się przedwojenne pieczątki Biblioteki Seminaryjnej w Płocku.

Biblioteka Seminarium Duchownego w Płocku należy do jednej z najważniejszych historycznych bibliotek kościelnych w Polsce. Do 1939 r. posiadała niezwykle cenną kolekcję ponad 100 średniowiecznych kodeksów rękopiśmiennych i 422 inkunabułów. Wśród nich m.in. XII-wieczną Biblię płocką, Księgę chórową płocką z lat 1360-1370, Graduał Świętosława z Wilkowa z 1365 r. zawierający najstarszą znaną polską pieśń wielkanocną oraz Księgę objawień pochodzącą z ok. 1400 r. Wiele rękopisów, które weszły w skład płockiej biblioteki katedralnej, sporządzono w miejscowym skryptorium. W 1939 r., w związku z decyzją o wykorzystaniu budynku seminarium jako kwatery dowództwa władz okupacyjnych, Niemcy podjęli decyzję o wywozie zasobów biblioteki, m.in. cennych rękopisów i inkunabułów.

Zgodnie z przekazami przewieziono je do stacji kolejowej w Sierpcu, a następnie koleją do Królewca. Najprawdopodobniej w ten sposób wywieziony został również fragment średniowiecznego rękopisu z zapisem „Gaude Mater Polonia”. Po grabieży wojennej rękopis znalazł się w zbiorach Staatsbibliothek zu Berlin.

W 1978 r. do Biblioteki Seminarium Duchownego w Płocku powróciła XII-wieczna Biblia płocka (zwrócona przez Uniwersytet w Getyndze), a w 2015 r. – XII-wieczny Pontyfikał płocki (z Bawarskiej Biblioteki Państwowej) oraz kilkanaście kart, które są częścią średniowiecznego kopiariusza z Płocka (z Biblioteki Uniwersyteckiej w Jenie).

Rękopis został zidentyfikowany w 2023 r. i opisany przez dr. Pawła Figurskiego, adiunkta w Zakładzie Muzykologii w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk, jako nieznane dotąd świadectwo tekstu średniowiecznego hymnu „Gaude Mater Polonia”. Odnaleziony w Staatsbibliothek zu Berlin fragment zawiera warianty tekstowe odmienne od najstarszego kompletnego przekazu znanego z antyfonarza kieleckiego, w związku z czym jest najprawdopodobniej najstarszą zachowaną notacją tego hymnu. Obiekt ma szczególną wartość źródłową dla badań nad historią polskiej kultury średniowiecznej, liturgii oraz muzyki.

Pierścień, należący według przekazów źródłowych do króla Zygmunta I Starego z dynastii Jagiellonów (na tronie polskim od 1507 do 1548 r.), wydobył w 1791 r. z królewskiego grobu w Katedrze na Wawelu Tadeusz Czacki – polski historyk, współzałożyciel warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, członek Komisji Skarbu Koronnego z ramienia Sejmu Rzeczypospolitej. Jego celem było zabezpieczenie klejnotów królewskich, których ogromna część została zrabowana przez wojska pruskie w 1795 r. Pierścień został wyjęty z królewskiego grobu wraz z innymi kosztownościami, m.in. krzyżykiem na złotym łańcuchu, zegarkiem w kształcie krzyża, ułamkiem złotym (dawna moneta - przyp. PAP) z cyfrą Zygmunta I oraz imieniem Bony oraz krzyżykiem brylantowym Anny Jagiellonki (królowej Polski od 1575 r.).

Przedmioty zostały przekazane księżnej Izabeli Czartoryskiej (1745-1835), kolekcjonerce i fundatorce pierwszego polskiego muzeum historycznego – Świątyni Sybilli w Puławach - najprawdopodobniej po 1796 r., kiedy wojska pruskie wycofały się z Krakowa, a miasto zajęły wojska austriackie. Księżna zdeponowała otrzymane klejnoty w hebanowej skrzyni, nazywanej Szkatułą Królewską, przechowywanej w Świątyni Sybili. W 1876 r. z inicjatywy księcia Władysława Czartoryskiego (1828-1894) nastąpiło otwarcie Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie. Szkatuła, po przewiezieniu do Krakowa, była wyłączona z inwentarza muzealnego i stanowiła rodzaj depozytu narodowego pod opieką Czartoryskich. Przechowywano ją w muzealnym magazynie i konsekwentnie uzupełniano o nowe odnalezione pamiątki po polskich monarchach.

W lipcu 1939 r. dyrektor Muzeum Książąt Czartoryskich gen. Marian Kukiel (1885-1973) zdecydował o wysłaniu niektórych obiektów muzealnych do pałacu Czartoryskich w Sieniawie na południowym wschodzie Polski (obecnie woj. podkarpackie), co miało uchronić je przed grabieżą w przypadku ataku Niemiec na Polskę. Najcenniejsze dzieła, w tym m.in. Szkatuła Królewska, zostały przewiezione pod koniec sierpnia 1939 r., a następnie zamurowane w oficynie pałacu w Sieniawie. Jednak już w połowie września do miejscowości wkroczyły wojska niemieckie, które zajęły pałac i rozgrabiły najkosztowniejsze przedmioty. Najprawdopodobniej wtedy łupem okupanta padły pamiątki po polskich królach, w tym złoty pierścień Zygmunta I. Do zbiorów Schmuckmuseum Pforzheim (Niemcy) pierścień trafił w wyniku zakupu w 1963 r.

Informację o odkryciu w zbiorach Schmuckmuseum Pforzheim zaginionego pierścienia Zygmunta I Starego (diament, złoto, kamień szlifowany obustronnie, oprawiony) opublikowała dr Ewa Letkiewicz, prof. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, w monografii „Klejnoty w Polsce. Czasy ostatnich Jagiellonów i Wazów”. Zgromadzona dokumentacja dotycząca pochodzenia pierścienia, a następnie jego oględziny przeprowadzone w 2022 r. przez polskich ekspertów oraz sporządzona na ich podstawie opinia potwierdziły, że jest to polska strata wojenna.

W marcu 2023 r. stronie niemieckiej został przekazany wniosek restytucyjny, który dał początek rozmowom na temat zwrotu zabytku. 12 maja tego roku Rada Miasta Pforzheim podjęła uchwałę o zwrocie pierścienia do Polski. Zabytek wróci do Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie.

11 miniaturowych eksponatów kolejowych pochodzi z kolekcji Muzeum Kolejowego w Warszawie, które funkcjonowało od 1928 r. W zbiorach muzeum znajdowały się eksponaty „Wystawy komunikacyjnej”, która odbyła się w 1927 r. we Lwowie, oraz modele zgromadzone przez ówczesne Ministerstwo Komunikacji.

W grudniu 1938 r. Muzeum Kolejowe przekształcono w Muzeum Komunikacji. Do wybuchu II wojny światowej instytucja zgromadziła ponad 4 tys. eksponatów, w tym prawie 400 modeli, 250 tablic i wykresów, ponad 550 fotografii oraz 8 tys. książek.

W drugiej dekadzie XX w. o obiektach pochodzących z przedwojennego Muzeum Komunikacji eksponowanych na wystawie w Deutsches Technikmuseum w Berlinie pisali Zbigniew Tucholski oraz Robert Kola, który w artykule pt. „Polonica z warszawskiego Muzeum Komunikacji w Berlinie” zidentyfikował część eksponatów. W 2024 r. pracownik Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zidentyfikował 11 obiektów na stronie lostart.de. Siedem z nich wywieziono jesienią 1940 r., pozostałe – pomiędzy 1940 a 1945 r. Odzyskane obiekty trafią do Stacji Muzeum w Warszawie, kontynuującej ideę gromadzenia zbiorów kolejowych przedwojennego Muzeum Komunikacji. (PAP)

ksi/ miś/