Jeden z najwybitniejszych polskich fotografików Jan Bułhak. Fot. PAP/MNwW
Fotografia jest pełnoprawną dziedziną sztuki i ważnym elementem przekazów medialnych. W wypadku mediów elektronicznych często jest ważniejsza niż słowo. 150 lat temu urodził się Jan Bułhak, uznawany za ojca polskiej fotografii „ojczystej” i artystycznej. On wyniósł fotografię do rangi sztuki.
- Jan Bułhak przypomina nam, że fotografia narodziła się nie tylko z potrzeby dokumentowania świata, ale również z potrzeby jego przeżywania i interpretowania. To on w ogromnej mierze pomógł nadać polskiej fotografii artystyczny język i pokazał, że fotograf może być artystą – powiedziała Katarzyna Liebrecht, szefowa Zespołu Archiwum Foto PAP. - Dziś, pracując w Archiwum Fotograficznym PAP, widzę, jak bardzo aktualna jest jego myśl: „Fotografia nie tylko rejestruje rzeczywistość, ona ocala ją dla przyszłości”. I właśnie dlatego archiwa fotograficzne są tak ważne – podkreśliła Liebrecht.
Bułhak jest autorem pojęcia „fotografik”, które miało odróżniać sztukę fotograficzną od fotografii reporterskiej, technicznej czy amatorskiej. Swoje poglądy na ten temat zawarł w książce „Fotografika. Zarys fotografii artystycznej” wydanej w 1931 r. „Książka niniejsza jest wyrazem mych poglądów i doświadczeń w dziedzinie fotografiki, którą to nazwą, przez siebie wynalezioną, ochrzciłem fotografię, zwaną dotąd artystyczną lub malowniczą, ponieważ czułem potrzebę oddzielenia jej nawet w nomenklaturze od fotografii naukowej i rzemieślniczej” – napisał we wstępie Bułhak.
W latach 30. był zwolennikiem koncepcji „fotografii ojczystej”, która miała akcentować narodowość i polskość. Pierwsza „Wystawa fotografii ojczystej” odbyła się jesienią 1938 r. w Warszawie. W tym samym roku Bułhak opublikował poradnik fotograficzny „Polska fotografia ojczysta”. W tym czasie przejął z modernistycznej „nowej fotografii” niektóre elementy kompozycji obrazu. Był też zwolennikiem fotografii piktorialnej, która opierała się na indywidualnej ingerencji artysty w proces tworzenia odbitki. Zamiast czysto dokumentalnego zapisu artysta dążył do uzyskania efektów malarskich. Aby to osiągnąć, modyfikował negatyw.
- Jan Bułhak jest uważany za ojca polskiej fotografii jako twórca pojęcia „fotografii ojczystej”. W myśl tego pojęcia działał przed wojną i przeniósł to również na okres powojenny. Uważamy go również za ojca Związku Polskich Artystów Fotografików i najważniejszą postać kojarzoną w pierwszej kolejności ze związkiem – powiedział PAP Janusz Lirski, prezes Związku Polskich Artystów Fotografików.
- W dwudziestoleciu międzywojennym ruch fotograficzny związany był z Fotoklubem Polskim. Po wojnie Bułhak wraz z kilkunastoma innymi artystami postanowili odtworzyć tę instytucję. Tak właśnie powstał ZPAF. W 1946 r. odbyło się pierwsze nieformalne zebranie założycielskie, na którym uchwalono statut i wybrano Bułhaka na pierwszego prezesa związku – tłumaczył Lirski.
- Gdy ktoś wchodzi do naszej siedziby na Starym Mieście w Warszawie, pierwszą spotykaną tam „osobą” jest właśnie Bułhak, bo jego popiersie stoi na wprost drzwi. Jest nawet tradycja, że nowo przyjęci członkowie związku, gdy Rada Artystyczna wręczy im potwierdzenie przynależności, jako pierwsze zadanie wykonują sobie zdjęcie z Janem Bułhakiem – powiedział prezes ZPAF.
Jan Bułhak urodził się 6 października 1876 r. w Ostaszynie na Białorusi. Około 1905 r. otrzymał od żony pierwszy aparat fotograficzny i zajął się fotografią amatorską. W 1912 r. uczył się fotografii w Dreźnie u Hugona Erfurtha, jednego z czołowych niemieckich portrecistów. Po powrocie do Wilna zajął się zawodowo fotografią i otworzył własną pracownię. W latach 1912–1919 na zamówienie władz Wilna wykonywał dokumentację fotograficzną miasta. W następnych latach wykonał podobną dokumentację architektury innych miast Polski, m.in. Warszawy, Krakowa, Grodna i Lublina. W jego pracowni powstało 158 albumów poświęconych miastom i regionom II Rzeczypospolitej. Był również wydawcą wielu pocztówek ze swoimi fotografiami
W latach 1919-1939 zajął się pracą pedagogiczną. Był kierownikiem Zakładu Fotografii Artystycznej przy Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu im. Stefana Batorego w Wilnie. W latach 20. XX wieku organizował życie fotograficzne w Polsce, m.in. zakładał Fotoklub Wileński (1928) i Fotoklub Polski.
Większość artystycznej spuścizny Bułhaka spłonęła w czasie II wojny w jego pracowni w Wilnie. Po 1945 r. razem z synem dokumentował fotograficznie zniszczenia Warszawy i pierwsze lata odbudowy stolicy, a także inne miasta Polski oraz Ziemie Odzyskane.
Jan Bułhak zmarł 4 lutego 1950 r. w Giżycku.
Przez ponad 110 lat, w kraju i za granicą, zorganizowano wiele wystaw fotografii Bułhaka. Pierwsza, „Krajobraz Polski”, miała miejsce w Warszawie w 1912 r. W tym samym roku jego zdjęcia można było oglądać na Wystawie Sztuki Polskiej w Paryżu. - 4 września na Starówce odbyła się „Noc fotografii”. Jednym z punktów programu tego wydarzenia była prezentacja fotografii Bułhaka związanych z Warszawą – powiedział Janusz Lirski.
Tomasz Szczerbicki (PAP)
szt/ miś/
