Józef Dziewulski, fot. Instytut Pileckiego / ze zbiorów Ewy Chmielewskiej
W Obrytem niedaleko Pułtuska, w poniedziałek 23 listopada, odsłonięta zostanie tablica upamiętniająca Antoniego Biernackiego i Józefa Dziewulskiego, którzy zostali zamordowani przez Niemców za pomoc okazaną w 1943 r. dwóm nieznanym z nazwiska Żydówkom - poinformował Instytut Pileckiego.
Uroczystość w Obrytem będzie 43. upamiętnieniem w ramach programu „Zawołani po imieniu”, realizowanym przez Instytut Pileckiego od 2019 r. Po uhonorowaniu Antoniego Biernackiego i Józefa Dziewulskiego lista „Zawołanych” liczyć będzie 109 osób.
Upamiętnienie obu zamordowanych w niemieckich obozach koncentracyjnych za pomoc Żydom rozpoczną się w Obrytem w powiecie pułtuskim w poniedziałek w południe, 23 listopada, mszą w kościele Świętej Trójcy. Następnie na placu przed Gminną Biblioteką Publiczną odsłonięta zostanie tablica upamiętniająca Antoniego Biernackiego i Józefa Dziewulskiego, a także nieznane z nazwiska dwie Żydówki, którym pomagali.
Zapowiadając uroczystości, Instytut Pileckiego przypomniał, że latem 1943 r. na terenie gminy Obryte, w wyniku donosu, Niemcy rozpoczęli poszukiwania ukrywanych tam Żydów. O udzielenie im schronienia donosiciel oskarżył Stanisławę i Antoniego Biernackich, małżeństwo z piątką dzieci, którzy mieszkali w Rozdziałach. Niemcy nakazali wskazanie domu Biernackich sołtysowi sąsiedniej wsi Gostkowo, Józefowi Dziewulskiemu, który był bratem Stanisławy Biernackiej.
„Pragnąc ratować siostrę, okłamał Niemców, podając inny adres, a jednocześnie wysłał do Biernackich jednego ze swoich synów z ostrzeżeniem. Gdy Niemcy ostatecznie dotarli na miejsce, nie odkryli żadnego dorosłego Żyda, a przebywająca w gospodarstwie, nienależąca do rodziny dziewczynka, nie wzbudziła podejrzeń” - relacjonuje przebieg wydarzeń z 1943 r. Instytut Pileckiego.
Po kolejnym donosie Niemcy ponownie podjęli poszukiwania Żydów, tym razem między Sokołowem a Plewicą, około 2 km od domu Biernackich. Ukrywająca się w gospodarstwie Marcjanny i Zygmunta Malickich żydowska kobieta próbowała uciec, została jednak zastrzelona. Niemcy zastrzelili także żydowską dziewczynkę. Ciała obu zamordowanych zostały przewiezione do Obrytego i prawdopodobnie pochowane tam w nieoznaczonym miejscu.
Jak podaje Instytut Pileckiego, odnalezienie i zamordowanie Żydówek rozpoczęło falę represji wobec mieszkańców zaangażowanych w ich ratowanie - 10 września 1943 r. aresztowany został sołtys Józef Dziewulski. Po śledztwie w Pułtusku został wywieziony do obozu koncentracyjnego Mauthausen, gdzie zmarł 23 kwietnia 1945 r. Przed końcem wojny zmarła także jego żona, Marianna. Osierocili czworo dzieci.
Antoni Biernacki ukrywał się do 14 listopada 1943 r., kiedy został aresztowany. Trafił do obozu koncentracyjnego Gross-Rosen, gdzie zmarł 16 marca 1944 r. Jego żona, Stanisława, wraz z dziećmi, została ukarana wywiezieniem na roboty przymusowe do Niemiec. Przeżyła wojnę. W 2005 r. Antoni Biernacki został uhonorowany tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.

Instytut Pileckiego informuje też, że wkrótce po wydarzeniach z września 1943 r. gospodarstwo Marcjanny i Zygmunta Malickich zostało rozebrane i ograbione. Zygmunt Malicki ze względu na stan zdrowia z rozkazu Niemców został przewieziony do gospodarstwa sołtysa Plewicy, gdzie zmarł w styczniu 1944 r.
Marcjanna Malicka starała się ukrywać, jednak została zatrzymana przez Niemców 5 maja 1944 r. i przewieziona do więzienia sądowego w Pułtusku. Za ukrywanie Żydówek została skazana na obóz koncentracyjny - przebywała w Ravensbrück i w jednym z podobozów Buchenwaldu. Przeżyła i powróciła do Polski. Zmarła w latach 80. XX wieku.
„Historia ta, jak wiele z czasów wojny i okupacji, jest skomplikowana i nie wszystkie fakty da się dokładnie ustalić. Jednak zebrane świadectwa i dokumenty z okresu okupacji niemieckiej jednoznacznie potwierdzają, że zarówno Stanisława i Antoni Biernaccy, jak i Marcjanna i Zygmunt Maliccy udzielali schronienia Żydom i że zostali za to przez Niemców okrutnie ukarani.
W pełni udokumentowana jest śmierć Antoniego Biernackiego i Józefa Dziewulskiego w niemieckich obozach koncentracyjnych i to, że trafili tam za pomoc Żydom” - podkreśla Instytut Pileckiego.
Przypomina jednocześnie, że w czasie II wojny światowej „w żadnym z okupowanych krajów Niemcy nie stosowali tak daleko idących represji i tak okrutnego terroru za pomoc okazywaną ludności żydowskiej, jak na ziemiach okupowanej Polski”.
„Zawołani po imieniu” to program realizowany przez Instytut Pileckiego, który przywraca pamięć o Polakach oraz przedstawicielach innych narodowości i grup etnicznych żyjących w II Rzeczypospolitej i zamordowanych przez Niemców za udzielanie pomocy Żydom w czasie Holokaustu. (PAP)