Brama Brandenburska i mur berliński. Fot PAP/CAF/Jerzy Undro
Istniało dziesięć eksklaw należących do Berlina Zachodniego, lecz otoczonych całkowicie terytorium Niemieckiej Republiki Demokratycznej oraz trzy eksklawy NRD w Berlinie Zachodnim. Z czasem, etapami, zostały zlikwidowane w wyniku wymiany terenów i wpłacenia na konto NRD milionów zachodnioniemieckich marek.
Eksklawy powstały po podziale Berlina na sektory w czasie powojennej okupacji Niemiec. Ich istnienie wynikało z przyjęcia w 1945 r. przez zwycięskie mocarstwa zasady, iż stolica III Rzeszy podzielona zostanie na sektory okupacyjne w jego granicach administracyjnych. Tymczasem miasto Berlin miało też swoje niewielkie tereny poza zasadniczymi granicami, choć w niewielkim od nich oddaleniu, otoczone ze wszystkich stron Brandenburgią.
Podobnie rzecz się miała z granicami dzielnic Berlina, wzdłuż których rozdzielono poszczególne sektory: amerykański, brytyjski, francuski i sowiecki. Np. jedna z dzielnic miała ogródki działkowe użytkowane przez jej mieszkańców na obszarze sąsiedniej.
To wszystko było wynikiem zaszłości historycznych, gdy stolica Niemiec powstawała jako zlepek wielu miasteczek i miejscowości.
Do czasu powstania Muru Berlińskiego w 1961 r. status eksklaw też był kłopotliwy, ale problemem stała się budowa przez NRD w 1961 r. muru berlińskiego. Władze Niemiec Wschodnich chciały ukrócić masowe ucieczki - szacuje się, że ok. 2 mln Niemców "wyprowadziło" się do tego czasu z socjalistycznego kraju.
Z dziesięciu eksklaw Berlina Zachodniego, otoczonych czy to obszarem Berlina Wschodniego, czy też położonymi poza zewnętrznymi granicami Berlina – tylko jedna, Steinstücken, była zamieszkała.
W Steinstücken, w południowo-zachodnim Berlinie, mieszkało ok. 200 osób. W 1951 r. policja NRD zajęła tę eksklawę, ale wycofała się, gdy USA ostrzegły, że będzie to traktowane jako atak na Stany Zjednoczone. Amerykanie utrzymywali helikopter do połączenia lotniczego między eksklawą a Berlinem Zachodnim, wodę i prąd dostarczano z NRD.
20 grudnia 1971 r. podpisano porozumienie czterech mocarstw w sprawie Berlina. Na jego mocy 3 czerwca 1972 r. NRD przekazała 17,1 ha na stworzenie korytarza o szerokości 20 m łączącego Steinstücken z Berlinem Zachodnim. W zamian dostała 15,6 ha w postaci sześciu dotychczasowych eksklaw zachodnioberlińskich i 4 mln marek odszkodowania.
W ramach drugiego, uzupełniającego porozumienia z 21 lipca 1972 r., NRD sprzedała za 31 mln marek 8,5 ha na terenie dawnego Dworca Poczdamskiego w centrum Berlina. Niemcy Wschodnie pozbyły się w ten sposób pustego terenu o kłopotliwym kształcie, znacznie wydłużającym linię graniczną z Berlinem Zachodnim i utrudniajacym jej kontrolę.
W 1988 r., po czterech latach negocjacji, Berlin Zachodni przejął kolejnych 14 działek o łącznej powierzchni 96,7 ha, położonych wzdłuż wewnętrznych i zewnętrznych granic miasta – w tym trójkątny obszar przy placu Poczdamskim (Potsdamer Platz). NRD otrzymała w zamian trzy zachodnioberlińskie eksklawy, a także pas gruntu wzdłuż stacji towarowej Eberswalder Güterbahnhof (obecnie teren parku Mauerpark). Ponadto NRD otrzymała dodatkową rekompensatę w wysokości 76 mln marek.
W wyniku tej wymiany terytorium Berlina Zachodniego powiększyło się o 9,4 ha.
W protokole dodatkowym porozumienia obie strony oświadczyły wówczas, że od tego momentu na ich terytoriach nie znajdują się już żadne eksklawy należące do drugiej strony.
Dwie dotychczasowe eksklawy Berlina Zachodniego były ogródkami działkowymi, do których dostęp jej użytkownicy mieli w określonych godzinach, przechodząc przez furtkę w murze i konwojowaniu przez kilkadziesiąt metrów przez enerdowskich strażników.
Charakter eksklawy, w tym wypadku wschodnioniemieckiej, miał osiedle Klein Glienicke należące do Poczdamu, wcinające się w zachodnioberlińską dzielnicę Zehlendorf – a od dzielnicy Babelsberg w Poczdamie oddzielone jeziorami i kanałem, na którym most drogowy został zniszczony w 1945 r., a pozostała tylko piesza kładka.
Klein Glienicke na początku XX wieku zyskała sławę jako podmiejski kurort zabudowany nad jeziorem domkami w stylu szwajcarskim (obecnie na liście Unesco).
Podczas podziału Niemiec Klein-Glienicke była „specjalną strefą bezpieczeństwa” NRD. W najwęższym miejscu miało zaledwie 15 metrów szerokości od granicy do granicy.
Wstęp do miasta mieli jedynie mieszkańcy liczący wówczas około 500 osób i posiadacze przepustek. Mimo to liczne ucieczki z NRD zakończyły się sukcesem , głównie z wykorzystaniem drabin do wspięcia się na mur, dlatego wszystkie drabiny musiały zostać zamknięte pod groźbą grzywny.
Aby lepiej zabezpieczyć granicę, zburzono wiele domów stojących bezpośrednio przy granicy, w tym niektóre tzw. domy szwajcarskie i majestatyczną Białą Willę z 1874 roku przy Königstraße
Do 1971 r. w zachodniej części Klein Glienicke znajdowały się trzy niewielkie, niezamieszkane enklawy Berlina Zachodniego. (PAP)
Tomasz Haładyj
