Szefowa MKiDN: Polska nie musi bać się prawdy o własnej historii

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego zaprezentowało w poniedziałek w Muzeum Historii Polski raport „Infrastruktura odporności – strategiczne kierunki działania w obszarze pamięci”, przygotowany przez MHP we współpracy z resortem kultury.

Dokument zawiera wskazówki, jak muzea, archiwa i lokalne inicjatywy historyczne mogą wzmacniać więzi społeczne, rozwijać wiedzę o przeszłości i przeciwdziałać dezinformacji. Proponuje także konkretne rozwiązania służące współpracy instytucji, wspieraniu pamięci lokalnej i ochronie wiarygodności źródeł historycznych.

Minister Cienkowska podkreśliła, że „historia Polski nie należy do żadnej partii politycznej, do żadnego środowiska, ani także do jednego pokolenia”.

- Jest naszym wspólnym dziedzictwem. I właśnie od tego przekonania wyszliśmy, przygotowując dokument, który dziś państwu będziemy przedstawiać - dodała.

Oceniła, że „Polska historia jest niezwykle bogata”. - To historia walki o niepodległość, ale również o wolność, demokrację, prawo obywatelskie i sprawiedliwość społeczną. Polski patriotyzm nigdy nie miał jednej twarzy. Wyrósł z różnych tradycji: narodowych, ludowych, socjalistycznych i demokratycznych. Ludzie o odmiennych poglądach potrafili walczyć o tę samą niepodległą Rzeczpospolitą - zaznaczyła szefowa resortu kultury.

Jak mówiła, „Polska nie musi bać się prawdy o własnej historii”.

- Dlatego chcę, żeby to państwo miało przygotowany dokument polityki pamięci opartej na faktach, na niezależnych badaniach i na otwartej rozmowie, takiej, która oddaje sprawiedliwość naszym bohaterom, ale nie boi się trudnych pytań — powiedziała.

Zaznaczyła, że nie przedstawiają „państwowej wersji historii Polski, ale propozycję tego, jak państwo powinno o swoją historię dbać”.

- Jak chronić pamięć i jednocześnie nie próbując jej zawłaszczać. Jak wspierać różne tradycje i doświadczenia, nie rezygnując z prawdy historycznej. Jak uczyć młodych ludzi odpowiedzialności za wspólne państwo. Dla mnie patriotyzm nie kończy się na pamięci o przyszłości. Wręcz odwrotnie, wyraża się w tym, jak traktujemy siebie nawzajem, i jaką Polskę budujemy dzisiaj — podsumowała Cienkowska.

Raport przygotował zespół Muzeum Historii Polski pod kierunkiem dr. hab. Marcina Napiórkowskiego na zlecenie MKiDN. Dokument opiera się na przeglądzie kilkudziesięciu wcześniejszych badań, analizach prowadzonych przez MHP oraz wnioskach z warsztatów, wywiadów i konsultacji prowadzonych w latach 2025-2026 z badaczami, praktykami i przedstawicielami instytucji.

Dyrektor Muzeum Historii Polski Marcin Napiórkowski podkreślił, że „pamięć staje się dzisiaj frontem walki”.

- Już dziś obserwujemy, że jest to główny obszar, w którym następuje dezinformacja i próby destabilizacji. Próby nie tylko podzielenia społeczeństwa polskiego, ale też wbicia klina pomiędzy nas a kluczowych sojuszników, między Polskę a Ukrainę, między Polskę a wolną Białoruś, między Polskę a kraje bałtyckie, czy między Polskę a Niemcy i resztę zachodniej Europy. Ucieczką od tego jest wyjście naprzód. Wykorzystanie mechanizmu pluralizmu i wielogłosowości, żeby stworzyć ekosystem pamięci, który jest stabilny i odporny na manipulację i ma zdolność szybkiego gojenia ran. O tym jest ten dokument - wyjaśnił dyrektor Napiórkowski.

Według przywołanych w raporcie danych GUS w 2025 r. działały 994 muzea i oddziały muzealne, które odnotowały łącznie 46,2 mln odwiedzin. 

Autorzy wskazują na potrzebę lepszej koordynacji działań, dzielenia się zasobami i wiedzą oraz wsparcia starszych i lokalnych placówek. Duże instytucje powinny rozwijać partnerstwa z mniejszymi podmiotami, bibliotekami, domami kultury, archiwami społecznymi i regionalnymi izbami pamięci. Historię najbliższego otoczenia raport traktuje jako ważny punkt wyjścia do poznawania dziejów Polski i budowania poczucia przynależności.

Jedną z głównych propozycji jest Obserwatorium Pamięci: zespół badawczy i otwarte repozytorium danych współtworzone przez konsorcjum istniejących instytucji. Regularne badania miałyby dostarczać wiedzy o odbiorcach, uczestnictwie w kulturze pamięci i skuteczności prowadzonych działań. Autorzy przewidują tę współpracę w ramach już funkcjonujących instytucji, bez powoływania odrębnej placówki.

Raport rekomenduje również stworzenie sieci współpracy przeciw dezinformacji historycznej. Wymiana informacji o manipulacjach, przygotowywanie wiarygodnych wyjaśnień oraz łatwiejszy kontakt dziennikarzy z ekspertami mają usprawnić reagowanie na fałszywe przekazy. Jako ważnego partnera tych działań dokument wskazuje NASK.

Kolejne propozycje obejmują współdzielone magazyny i pracownie konserwatorskie, łatwiejszy dostęp do zbiorów cyfrowych oraz wzajemne promowanie oferty instytucji. Dokument postuluje także powołanie Rady Polityki Pamięci jako forum koordynacji obchodów rocznicowych i planowania ich z trzyletnim wyprzedzeniem.

Osobny obszar rekomendacji dotyczy sztucznej inteligencji. Raport proponuje kartę dobrych praktyk i szkolenia dla pracowników instytucji pamięci. Za niedopuszczalne uznaje tworzenie materiałów podszywających się pod autentyczne źródła historyczne. Wskazuje zarazem użyteczne zastosowania AI w katalogowaniu zbiorów, porządkowaniu danych i wspieraniu dostępności, przy zachowaniu kontroli nad rezultatami.

Ważne miejsce w raporcie zajmuje współpraca instytucji pamięci ze szkołami. Kontakt z autentycznymi obiektami, dokumentami, miejscami i świadkami historii powinien rozwijać ciekawość oraz umiejętność krytycznej oceny źródeł. To kompetencje potrzebne również w codziennym korzystaniu z informacji.

Skuteczność polityki pamięci powinna być oceniana m.in. przez poziom wiedzy historycznej, umiejętność rozpoznawania manipulacji, rzeczywiste uczestnictwo w kulturze pamięci oraz poczucie przynależności do wspólnoty. Dokument przedstawia diagnozę i rekomendacje. Jako możliwe narzędzie ich realizacji wskazuje międzyresortowy program wieloletni „Polityka pamięci RP – 2028-2038”. (PAP)

ksi/ wj/