Proboszcz parafii św. Apostołów Szymona i Judy Tadeusza ks. kanonik Stanisław Kotyl (P) podczas uroczystości odsłonięcia tablicy upamiętniającej Stanisława i Jana Kurdzielów oraz Józefa Królika i Kazimierza Bernackiego przy Cmentarzu Parafialnym w Żarkach. Fot. PAP/Waldemar Deska
W ramach akcji „Zawołani po imieniu” upamiętniono braci Stanisława i Jana Kurdzielów oraz Józefa Królika i Kazimierza Bernackiego zamordowanych przez Niemców za pomoc dwóm Żydówkom tuż przed likwidacją getta w Żarkach w 1942 r.
Uroczystości rozpoczęła msza św. w kościele w Żarkach, następnie na skwerze przed Cmentarzem Parafialnym odsłonięto tablicę upamiętniającą zamordowanych.
Jest to 42. upamiętnienie w ramach programu „Zawołani po imieniu” prowadzonego od 2019 r. przez Instytut Pileckiego. Po uhonorowaniu Stanisława i Jana Kurdzielów, Józefa Królika i Kazimierza Bernackiego, lista „Zawołanych” liczy 107 osób.
We wrześniu 1942 r. dwie nieznane z imienia i nazwiska żydowskie kobiety w wieku 17-20 lat postanowiły uciec z getta w Żarkach, obawiając się wywózki do obozu zagłady. Niemcy rozpoczęli wtedy likwidację okolicznych gett: 5 września w Pilicy, 22 września w Częstochowie.
Kobiety poprosiły o pomoc braci Kurdzielów: Stanisława (ur. 1906) i Jana (ur. 1911). Razem wyruszyli wieczorem 22 września na rowerach w kierunku przebiegającej pod miastem granicy. Żarki znajdowały się wtedy w Generalnym Gubernatorstwie, a sąsiedni Myszków oraz Zagłębie Dąbrowskie Niemcy włączyli bezpośrednio do Rzeszy.
We wsi Jaworznik grupę zatrzymali żandarmi. Podejrzenia wzbudziły rowery, których używanie wymagano wówczas zezwolenia. Stanisław i Jan zostali zabrani na posterunek żandarmerii w Żarkach, ale kobiety puszczono wolno. Dopiero po przeszukaniu bagażu Kurdzielów Niemcy zorientowali się, że nie były ich żonami.
Tymczasem kobiety kontynuowały podróż. Przekroczyły granicę i w Myszkowie spotkały Kazimierza Bernackiego i Józefa Królika, którzy pracowali w jednej z tamtejszych fabryk na nocną zmianę. Do pracy codziennie dojeżdżali z Żarek rowerami.
Cała czwórka szybko wpadła w ręce niemieckich pograniczników. Okoliczności nie są znane.
Kobiety oraz Bernackiego i Królika przekazano żandarmom w Żarkach, po czym wszyscy zostali zamordowani strzałami w głowę przy murze cmentarza. Prawdopodobnie egzekucji dokonał z-ca komendanta posterunku volksdeutsch Julius Schubert, zwany przez mieszkańców „Krwawym Julkiem”.
Bracia Kurdzielowie siedzieli wtedy w więzieniu w Częstochowie; ich sprawa toczyła się przed niemieckim Sądem Specjalnym. Skazano ich na podstawie Rozporządzenia gubernatora Hansa Franka z 15 października 1941 r. przewidującego karę śmierci dla Żydów opuszczających wyznaczone im dzielnice oraz osób świadomie udzielających im schronienia.
Wyrok wykonano 2 kwietnia 1943 r. Ciała pochowano prawdopodobnie w bezimiennej mogile w Olsztynie k. Częstochowy.
Julius Schubert został zlikwidowany 9 listopada 1944 r. w zasadzce oddziału GL PPS „Twardego”.
Okoliczności śmierci Kazimierza Bernackiego i Józefa Królika nie były po wojnie szerzej znane. Historię braci Kurdzielów pamiętała rodzina. W latach 80. XX w. ich dzieci starały się odkryć prawdę o losie ojców. Dzięki ich staraniom Jan i Stanisław Kurdzielowie pośmiertnie otrzymali tytuły Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.
Tytułem tym odznaczono jeszcze tylko kilka osób z Żarek: Andrzeja Kołacza, Stanisława Pikułę, Jana i Janinę Supernaków, Józefa Kołacza i Apolonię Kołacz.
Żarki liczyły przed wojną 5 tys. mieszkańców, w tym 3 tys. Żydów. Getto Niemcy utworzyli w lutym 1941 r. Nie było ogrodzone, ale na ucieczkę decydowały się pojedyncze osoby, które miały u kogo się ukryć, bądź chciały się do gett w dużych miastach, upatrując w tym większych szanse na przeżycie.
„Analiza polskich postaw wobec Zagłady wymaga uwzględnienia tych uwarunkowań, bez pomijania takich patologii wojennych jak szmalcownictwo czy donosicielstwo. Niemiecki system okupacyjny wytworzył bowiem zasadniczą asymetrię konsekwencji: denuncjacja mogła przynosić wymierne korzyści, podczas gdy pomoc Żydom wiązała się z ryzykiem utraty życia” - napisał w komunikacie prasowym Instytut Pileckiego. (PAP)
th/ dki/
