Henryk Sienkiewicz (w 1899 r.). Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe
15 listopada 1916 r. zmarł Henryk Sienkiewicz, laureat literackiej nagrody Nobla, autor dzieł, które wywarły olbrzymi wpływ na świadomość historyczną Polaków, choć pisał je tylko dla pokrzepienia serc, a nie z dbałości o fakty.
„My z niego wszyscy” - słowa Stanisława Cata-Mackiewicza najtrafniej oddają olbrzymi wpływ, jaki twórczość literacka Henryka Sienkiewicza wywarła na kolejne pokolenia Polaków. „Szum skrzydeł talentu Sienkiewicza zagłuszył wszystkie racjonalne refleksje. Artyzm jego zasiał ziarna. Ci, którzy zahipnotyzowali dawną wielkością Polski marzą o mocarstwowej dla swej Ojczyzny roli w Europie – ci wszyscy poszli za Sienkiewiczem. Musiało coś być w polskiej duszy podatnego dla duchów i uczuć przez talent Sienkiewicza wywołanych, skoro pisarz ten stał się najbliższym człowiekiem każdej rodziny polskiej” - pisał Cat-Mackiewicz w 1924 r.
Geniuszu nie odmawiał nawet bardzo krytycznie nastawiony do jego twórczości Witold Gombrowicz „Czytam Sienkiewicza. Dręcząca lektura. Mówimy: to dosyć kiepskie, i czytamy dalej. Powiadamy: ależ to taniocha - i nie możemy się oderwać. Wykrzykujemy: nieznośna opera! i czytamy w dalszym ciągu, urzeczeni. Potężny geniusz! - i nigdy chyba nie było tak pierwszorzędnego pisarza drugorzędnego. To Homer drugiej kategorii, to Dumas Ojciec pierwszej klasy” - notował w „Dziennikach”. „Gdyby historia literatury przyjęła jako kryterium wpływ sztuki na ludzi, ten demon, ta katastrofa naszego rozumu, ten szkodnik powinien by zajmować w niej pięć razy więcej miejsca niż Mickiewicz” - podsumowywał w tym samym miejscu rolę odegraną przez Sienkiewicza.
Stanisław Brzozowski nazwał Sienkiewicza „klasykiem polskiej ciemnoty, szlacheckiego nieuctwa”. Józef Maria Bocheński widział w nim geniusza, „który wywarł ogromny wpływ na Polaków mojego i bodaj nie tylko mojego pokolenia”. Z „Panem Wołodyjowskim” nie rozstawał się nawet na froncie podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. „Czytaliśmy go przy blasku ognisk obozowych na Ukrainie. Jestem do dziś pod wrażeniem fascynacji z jaką moi koledzy ułani, chłopcy wiejscy, słuchali sienkiewiczowej sagi. Sienkiewicz stworzył nie tylko polską kawalerię, wywarł on znaczny wpływ na całość polskiej kultury i, między innymi, na polską religijność” - wspominał Bocheński.
O tym, że Sienkiewicz wpływał nie tylko na elity pisał też Stanisław Cat-Mackiewicz: „rozszerzał miłość wspaniałej Polski na warstwy dotychczas w sprawach polskich indyferentne. Sienkiewicz był propagandą polskości, jego działanie widoczne było na kresach ludu polskiego” - podkreślał.
„Sienkiewicz uratował duszę polską” – podsumowywał dokonania powieściopisarza Stanisław Przybyszewski i dodawał: „zbudził ją wiekową surmą z błogiego snu duchowego zdrętwienia, umysłowej tępoty i zdechlizny, stał się jej wybawicielem z grzęzawiska starczego marazmu i materialistycznego kretynizmu”.
Henryk Sienkiewicz urodził się 5 maja 1846 roku w Woli Okrzejskiej na Podlasiu w zubożałej rodzinie szlacheckiej, pieczętującej się herbem Oszyk, ze strony ojca wywodzącej się z Tatarów osiadłych na Litwie w XV i XVI wieku. Rodzina Sienkiewiczów przez kilka lat przenosiła się z miejsca na miejsce, by w 1861 roku osiedlić się na stałe w Warszawie.
W czasie powstania styczniowego 1863 roku Henryk Sienkiewicz chciał przyłączyć się do oddziału partyzanckiego, nie został jednak przyjęty ze względu na „niski wzrost i dziecinny wygląd". Podobno odesłano go stwierdzeniem: „Dzieci nam tutaj nie potrzeba”.
W gimnazjum przyszły pisarz nie miał wysokich ocen, najlepiej radził sobie z przedmiotami humanistycznymi. Duże wrażenie wywarły na nim lektury Homera, Mickiewicza, Słowackiego, Waltera Scotta i Aleksandra Dumasa. Aby wspomóc materialnie rodzinę dziewiętnastoletni Henryk objął posadę guwernera u Weyherów w Płońsku. Zgodnie z wolą rodziców Sienkiewicz zdał na wydział lekarski Szkoły Głównej Warszawskiej. Z czasem zrezygnował z tego kierunku i podjął studia prawnicze, by ostatecznie przenieść się na wydział filologiczno-historyczny.
W 1869 roku zadebiutował jako dziennikarz, publikując m.in. w „Przeglądzie Tygodniowym”. Pod pseudonimem Litwos pisał do „Gazety Polskiej” oraz „Niwy”. W 1873 roku zaczął pisać do „Gazety Polskiej” stałe felietony „Bez tytułu”, a 1875 roku cykl „Chwila obecna”. Od 1874 roku prowadził dział literacki w „Niwie”.
Jego pierwsze utwory to opowiadania: „Na marne” (1871), „Humoreski z teki Worszyłły” (1872), „Stary sługa” (1875), „Hania” (1876) oraz „Selim Mirza” (1877). W tym okresie prowadził bogate życie towarzyskie, bywał m.in. u Heleny Modrzejewskiej. Sienkiewicz – przez lata w niej zakochany – pisał o aktorce „gołąb o orlich skrzydłach”, hołd jej urodzie oddał w postaci Heleny Kurcewiczówny w „Ogniem i mieczem”, ona też jest pierwowzorem aktorki Ewy Adami w noweli „Ta trzecia”.
Właśnie z Modrzejewską i jej przyjaciółmi w latach 1876-78 Sienkiewicz odbył podróż po Stanach Zjednoczonych. Z tego okresu pochodzą „Listy z podróży" drukowane w „Gazecie Polskiej” oraz „Szkice węglem”. Pod wpływem wizyty w USA napisał także utwory: „Komedia z omyłek” (1878), „Przez stepy” (1879), „W krainie złota” (1880), „Za chlebem” (1880), „Latarnik” (1881), „Wspomnienia z Maripozy” (1882) oraz „Sachem” (1883).
W 1881 roku ożenił się z Marysią Szetkiewiczówną. Urodziło im się dwoje dzieci, Maria jednak po czterech latach małżeństwa zmarła na gruźlicę.
W 1882 roku pisarz związał się z dziennikiem „Słowo”, gdzie w latach 1883-84 publikował „Ogniem i mieczem”. Ta powieść zyskała ogromne powodzenie u czytelników. Pierwszy odcinek „Potopu”, jako prezent gwiazdkowy dla czytelników wydrukowały krakowski „Czas” 23 grudnia 1884 r., dzień później warszawskie „Słowo”, a 25 grudnia „Dziennik Poznański”.
Przez kolejne dwa lata powieść ukazywała się w odcinkach na łamach tych czasopism z niewielkimi przerwami. Sienkiewicz musiał pracować pod presją czasu, czemu nie sprzyjały okoliczności życiowe. U boku chorej żony pisarz podróżował po europejskich kurortach, kolejne odcinki „Potopu” powstawały więc w hotelach, pensjonatach, na walizkach. Antoni Zaleski pisał o sposobie pracy Sienkiewicza: „Cały plan układa w myśli, żadnych notatek nie robi, nie wie, co to brulion – pisze od razu do druku. Dopiero w ciągu roboty rozmiary powieści i figur rosną mu pod piórem”.
W podróżach pisarz woził ze sobą stale kufer wypełniony książkami, opracowaniami historycznymi i źródłami niezbędnymi do pracy. W trakcie ukazywania się „Potopu” następowały kilkutygodniowe przerwy spowodowane zmęczeniem pisarza, chorobą Marii Sienkiewiczowej i jej śmiercią 19 października 1885 r. Dużą część powieści Sienkiewicz tworzył więc pogrążony w żałobie, w stanie kryzysu i psychicznego wyczerpania.
Nie wszystkim „Potop” się podobał. Aleksander Świętochowski, Eliza Orzeszkowa, Bolesław Prus krytykowali powieść za powierzchowność oraz brak analizy politycznych i społecznych opisywanych wydarzeń. Czytelnicy jednak byli zachwyceni. Stefan Żeromski w dzienniku opisuje, jak zimą 1886 r. na poczcie w małej miejscowości ludność czekała na nadejście poczty, a z nią „Słowa" z kolejnym odcinkiem powieści. Gdy poczta przyszła, urzędnik pocztowy odczytał zgromadzonym kolejny odcinek „Potopu” na głos. Ostatnia część Trylogii „Pan Wołodyjowski” była drukowana w latach 1887-88. W kolejnych latach ukazywały się „Bez dogmatu”, „Rodzina Połanieckich” i „Krzyżacy”.
W 1893 roku pisarz wziął ślub z Marią Romanowską, jednak w związku z ucieczką żony, otrzymał papieskie unieważnienie sakramentu małżeństwa. W 1895 roku powstało „Quo vadis”, które odniosło ogromny sukces zarówno w kraju, jak i za granicą, tłumaczone na wiele języków. W 1904 roku pisarz wziął ślub z cioteczną siostrzenicą Marią Babską.
Rok później - jako pierwszy Polak - uhonorowany został literacką nagrodą Nobla za „wybitne osiągnięcia w dziedzinie eposu” i - jak podkreślił jeden z członków Komitetu Noblowskiego - „rzadko spotykany geniusz, który wcielił w siebie ducha narodu”.
Sienkiewicz wywarł na szwedzkich dziennikarzach pozytywne wrażenie. Nazajutrz po uroczystościach „Svenska Dagbladet" tak relacjonowała jego postawę: „Henryk Sienkiewicz ma powierzchowność w wysokim stopniu dystyngowaną. Swoje lat sześćdziesiąt nosi chwalebnie, mimo siwej już bródki, starannie utrzymanej. Niezwykle prosto się trzyma. Ubrany w długi, czarny tużurek, robi wrażenie urzędnika, chłodnego, nieco sztywnego”.
Podczas wręczania nagrody Sienkiewicz powiedział: „Zaszczyt ten, cenny dla wszystkich, o ileż jeszcze cenniejszym być musi dla syna Polski!... Głoszono ją umarłą, a oto jeden z tysiącznych dowodów, że ona żyje!... Głoszono ją niezdolną do myślenia i pracy, a oto dowód, że działa!... Głoszono ją podbitą, a oto nowy dowód, że umie zwyciężać!”.
„W pustyni i w puszczy” ukazywało się w odcinkach w 1910 roku. Po wybuchu I wojny światowej Sienkiewicz wyjechał do Szwajcarii, gdzie wraz z Ignacym Paderewskim założył Szwajcarski Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. Zmarł 15 listopada 1916 roku w Vevey, gdzie został pochowany. W 1924 roku jego prochy zostały uroczyście przeniesione do warszawskiej Katedry św. Jana. (PAP)
aszw/ jkrz/
