Aktorka Sophie Marceau podczas konferencji prasowej poświęconej filmowi „Tout s'est bien passé” („Wszystko poszło dobrze”) w ramach 74. Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Cannes (Francja), 8 lipca 2021 r. Fot. EPA/IAN LANGSDON Dostawca: PAP/EPA
60 lat temu w Paryżu urodziła się Sophie Marceau – jedna z największych gwiazd francuskiego kina. Dwukrotnie uznana za najpiękniejszą kobietę świata. Przeszła drogę od dziewczyny, którą wszyscy chcieli oglądać, do kobiety, która sama decyduje, jak chce być postrzegana – powiedział PAP Krzysztof Trojanowski.
Zagrała w ponad 50 pełnometrażowych filmach. Była m.in. księżniczką Izabelą, zakochaną w szkockim bohaterze narodowym synową angielskiego króla - w nagrodzonym pięcioma Oscarami przeboju Mela Gibsona „Braveheart. Waleczne serce” (1995). Występ w filmie Gibsona był jej pierwszą anglojęzyczną rolą – na łamach „Variety” określono ją jako „imponującą”. Dzięki niej Marceau zdobyła międzynarodową rozpoznawalność.
Dwa lata później wcieliła się w Annę Kareninę w ekranizacji prozy Lwa Tołstoja z Seanem Beanem jako Aleksiejem Wrońskim, a w 1999 r. została Elektrą King, dziewczyną i jednocześnie główną antagonistką Jamesa Bonda w filmie „Świat to za mało” z Pierce'em Brosnanem jako Agentem 007. Janet Maslin z „New York Timesa” oceniła jej grę jako „znakomitą i zmysłową”. Dodała, że dzięki niej postać Bonda staje się o wiele bardziej interesująca.
Największy wpływ wywarł na nią jednak poznany na początku lat 80. Andrzej Żuławski. Choć, co oburzało opinię publiczną, ona miała 17 lat, a on 43, stworzyli udany związek. U polskiego reżysera Marceau zagrała w czterech filmach – „Narwana miłość” (1985), „Moje noce są piękniejsze niż wasze dni” (1989), „Błękitna nuta” (1991) i „Wierność” (2000).
„Mimo różnicy wieku i władzy, jaką miał nade mną, prawdopodobnie znacznie większej, niż sobie wyobrażałam, nie mógł mnie całkowicie ukształtować. Miałam charakter, dzięki któremu mogłam mu się przeciwstawić” – zaznaczyła w rozmowie z „Le Monde”.

Andrzej Żuławski i Sophie Marceau podczas uroczysości inaugurującej działalność pierwszej w Polsce platformy cyfrowej Wizja TV. Fot. PAP-Radek Pietruszka
Sophie Marceau, a właściwie Sophie Maupu, urodziła się 17 listopada 1966 r. w Paryżu. Kiedy miała 13 lat, trafiła do agencji modelek. Niecały rok później po raz pierwszy zadebiutowała w filmie - rolą Vic Beretton w komedii romantycznej Claude’a Pinoteau „Prywatka” (1980). Do udziału w castingu namówiła ją koleżanka. „Gdyby nie ten film, być może nigdy nie rozpoczęłaby się moja przygoda z kinem” – przyznała po latach.
Pochodzi z niezwiązanej ze światem artystycznym, niezamożnej rodziny z przedmieść Paryża. Jej ojciec Benoit Maupu był weteranem wojny w Algierii, pracował jako kierowca tira. Matka Simone Morisset Maupu była sprzedawczynią w domu towarowym.
Za rolę w drugiej części filmu „Prywatka” (1982) otrzymała Cezara dla najbardziej obiecującej aktorki. Jej kariera nabrała tempa, podczas gdy rodzice, rozwiedzeni kilka lat wcześniej, próbowali ułożyć sobie życie na nowo. „Byli trochę przytłoczeni moim sukcesem. Widzieli, że jestem niezależna, bo miałam pieniądze i pracowałam. Zaczęłam więc radzić sobie sama, a gdy miałam 15 lat, rzuciłam szkołę i kupiłam własne mieszkanie w Paryżu” – wspominała w rozmowie z magazynem „Vogue”.
„Potem bardzo szybko, bo w wieku 18 lat, weszłam w związek z Andrzejem Żuławskim, którego podziwiałam. Na jakiś czas zamknęłam się pod kloszem. Żyliśmy na marginesie. Nie widywaliśmy wielu przyjaciół ani rodziny. To był okres, w którym musiałam się podbudować” – zaznaczyła aktorka.

Francuska aktorka Sophie Marceau przybywa na sesję zdjęciową promującą film „LOL – Laughing out Loud” w Berlinie (Niemcy), 2 lipca 2009 r. Fot. EPA/RAINER JENSEN Dostawca: PAP/EPA
W 1984 r. pojawiła się u boku Jeana–Paula Belmondo i Marie Laforet w wyreżyserowanej przez Georges'a Lautnera komedii „Wesołych świąt”. Rok później wystąpiła w filmie Maurice’a Pialata „Policja” z Gérardem Depardieu w obsadzie. Była już związana z Żuławskim, którego w wydanej właśnie we Francji autobiografii pt. „Warszawa” nazwała „swoim Pigmalionem”. To dla niego młodziutka, nastoletnia jeszcze francuska aktorka sprowadziła się do stolicy pogrążonego w kryzysie kraju, w którym jeszcze niedawno trwał stan wojenny.
– Relację Sophie Marceau i o 26 lat starszego Andrzeja Żuławskiego przez lata romantyzowano jako spotkanie genialnego reżysera i młodej muzy. Dziś ten obraz wymaga bardziej krytycznego spojrzenia – zaznaczył w rozmowie z PAP filolog romański i autor książek na temat kina francuskiego dr Krzysztof Trojanowski.
Jego zdaniem Żuławski „stał się nie tylko jej partnerem, lecz także mentorem, który wywarł ogromny wpływ na jej rozwój artystyczny i osobisty”. – W autobiograficznej książce „Warszawa” Marceau powraca do tej relacji z perspektywy dojrzałej kobiety. Mówi otwarcie o psychicznej zależności, zazdrości i mechanizmach podporządkowania, ale podkreśla również, że nie była bezwolną ofiarą; świadomie uczestniczyła w tym związku. Żuławski pomógł jej zerwać z wizerunkiem grzecznej nastolatki i otworzył przed nią przestrzeń kina wymagającego, intensywnego, psychologicznie odważnego – podkreślił Trojanowski.
Książka została napisana przez Marceau w formie skierowanego do Żuławskiego intymnego, poetyckiego listu. „Język jest poetycki, pełen wyszukanych metafor, daleki od egzaltacji i tandety. Narratorka nie neguje złych momentów, nie ignoruje wad, nie stara się wybielać znanego ze swojej ekscentrycznej natury partnera, ale nie stawia się też w roli ofiary, nie mówi o swojej traumie, nie wchodzi w rolę cierpiącej wdowy. Jej wspomnienia są pełne intymnych detali” – czytamy w „Polityce”.

Aktorka Sophie Marceau podczas konferencji prasowej poświęconej filmowi „Tout s'est bien passé” („Wszystko poszło dobrze”) w ramach 74. Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Cannes (Francja), 8 lipca 2021 r. Fot. EPA/IAN LANGSDON Dostawca: PAP/EPA
Warto zauważyć także zabieg autorki, jakim jest nadanie autobiografii tytułu „Warszawa” zamiast z pozoru bardziej oczywistego „Varsovie”. Aktorka chciała bowiem oddać hołd miastu, które - jak sama podkreśla - odegrało ważną rolę w jej życiu. „Warszawa wyraża miłość zarówno do miejsca, jak i osoby. Odwołuje się do zapisu wspomnień, które inaczej mogłyby zostać zapomniane. Jednocześnie opowiada o mieście, które zestawione z Paryżem lat 80. mogło wypadać co najmniej blado. Z jednej strony spowita widmem transformacji ustrojowej, a z drugiej wciąż naznaczona systemem realnego socjalizmu” – pisał jeszcze przed premierą książki „Vogue”.
„Czułam się, jakbym wracała do komunistycznego miasta mojego dzieciństwa. Trzeba sobie wyobrazić, że w tamtych czasach mogłam wylecieć z Beverly Hills w Los Angeles i wylądować w Warszawie, przejeżdżając przez 11. dzielnicę Paryża” – wspominała w rozmowie z „Le Monde”.
Żuławski i Marceau po raz pierwszy pracowali ze sobą na planie filmu „Narwana miłość”, swobodnej adaptacji powieści Fiodora Dostojewskiego „Idiota” przeniesionej do realiów współczesnego Paryża. „On wydobywa z aktorów rzeczy, o których oni sami nie mieli pojęcia. Czasami to boli, ale dzięki temu się zmieniasz” – oceniła wówczas współpracę ze swoim partnerem Marceau. Film nie odniósł jednak sukcesu frekwencyjnego i okazał się finansową klapą.
Ostatnim filmem Żuławskiego, w którym zagrała, była „Wierność”. „Napisał scenariusz do tego filmu z myślą o Sophie Marceau, a jeśli reżyser udowadnia miłość, pozwalając swojej ukochanej zdominować ekran, to Żuławski ma jej pod dostatkiem. Marceau doskonale radzi sobie ze złożoną postacią młodej kobiety, która na pozór zachowuje spokój, a w środku się rozpada” – recenzowano w BBC.
Rok później reżyser i aktorka się rozstali. Owocem ich 17-letniego związku jest urodzony w 1995 r. syn Vincent. „Mam 10 tysięcy powodów, by czuć do niego żal. Ale to dzięki niemu jestem tym, kim jestem” – podkreśliła w niedawnym wywiadzie z „Le Figaro” Marceau.

Francuska aktorka Sophie Marceau przybywa na pokaz filmu „Gu Lai” („Powrót do domu”) podczas 67. Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Cannes, 20 maja 2014 r. Fot. EPA/JULIEN WARNAND Dostawca: PAP/EPA
Przez lata spełniała się nie tylko jako aktorka. W 1985 r. wydała album studyjny z dziesięcioma piosenkami zatytułowany „Certitude”. Dziesięć lat później zadebiutowała jako reżyserka i scenarzystka krótkometrażowego filmu „Świt na opak”. Za wyreżyserowanie „Pomówmy o miłości” (2002) otrzymała nagrodę na Festiwalu Filmowym w Montrealu. Dwukrotnie uznano ją za najpiękniejszą kobietę świata, gościła na okładkach wielu prestiżowych pism.
W 1996 r. zadebiutowała także jako pisarka - na wpół autobiograficzną powieścią „Kłamczucha”. Trzy lata temu wydała zbiór opowiadań i wierszy „La Souterraine”. Pod koniec października ukazała się we Francji wspominana już „Warszawa”.
– Sophie Marceau przeszła niezwykłą drogę: od nastoletniej bohaterki „Prywatki” (La Boum) z 1980 r., przez symbol francuskiej zmysłowości, aż po dojrzałą artystkę, która coraz wyraźniej sprzeciwia się sprowadzaniu kobiety do jej wyglądu. W niedawnym wywiadzie dla „Le Parisien” aktorka powiedziała: „Nie usuwajcie moich zmarszczek, pracowałam na nie 60 lat”. Przyznała też, że dziś czuje się lepiej we własnym ciele niż w wieku 20 lat – zaznaczył Trojanowski.
Rozmówca przypomniał także, że Marceau już w 2009 r. znalazła się w niewielkim gronie gwiazd, które pozowały bez makijażu i retuszu. – Jej uroda przez dekady była potężnym kapitałem reklamowym, a ona sama – twarzą znanych marek. W Hollywood uosabiała z kolei „francuski wdzięk”: połączenie elegancji, naturalności i zmysłowości. To pewien paradoks: choć konsekwentnie walczyła o artystyczną niezależność, pozostawała ikoną kobiecego piękna, której wizerunek wykorzystywały kino i reklama – dodał literaturoznawca.
– W przededniu 60. urodzin Marceau przypomina, że kobieta nie musi zatrzymywać czasu, by zachować atrakcyjność i artystyczną wartość. Jej dojrzałość można odczytać jako odzyskiwanie kontroli nad własnym wizerunkiem – przejście od dziewczyny, którą wszyscy chcieli oglądać, do kobiety, która sama decyduje, jak chce być postrzegana – podsumował Trojanowski.
Mateusz Wyderka (PAP)