Zdjęcie trzech pokoleń Australijczyków z książki "Australia's Coloured Minority" (1947), której autorem był eugenik A. O. Neville (1875-1954). Fot. Museums Victoria via Wikipedia Commons
Doświadczenie II wojny światowej to punkt wyjścia do opowieści o procesach, które ani nie zaczęły się w latach 1939-1945, ani w nich nie zakończyły – powiedział dr Jan Daniluk z Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku przed rozpoczynającą się w czwartek konferencją o eugenice.
Eugenika, zrodzona w XIX w. z postulatu selektywnego „udoskonalenia” ludzkości, przełożyła się na państwowe programy przymusowej sterylizacji i planowej eksterminacji – od nazistowskiej Akcji T4 (ok. 300 tys. uśmierconych chorych i niepełnosprawnych) po praktyki sterylizacyjne w państwach demokratycznych (m.in. USA, Kanadzie, Szwajcarii i krajach nordyckich), realizowane do przełomu lat 60. i 70. XX w. Badaniami nad tą tematyką, a także historią III Rzeszy, międzywojennego Gdańska, jeńców wojennych oraz hazardu zajmuje się dr Jan Daniluk, historyk z Działu Naukowego Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, wykładowca i popularyzator historii.
Polska Agencja Prasowa: Dlaczego Muzeum II Wojny Światowej zdecydowało się poświęcić konferencję eugenice w szerokim, międzynarodowym ujęciu, a nie wyłącznie zbrodniom nazistowskich Niemiec?
Dr Jan Daniluk: W muzeum traktujemy niekiedy doświadczenie II wojny światowej jedynie jako punkt wyjścia do szerszej opowieści, do zwrócenia uwagi na procesy czy zjawiska, które ani się nie zaczęły w latach 1939-1945, ani też w tym okresie się nie zakończyły. To ważne, by nadawać im odpowiednio szeroki kontekst. Tak jest z historią eugeniki, w tym i zbrodni popełnianych w myśl różnych teorii eugenicznych.
PAP: 22 września obchodzony jest Dzień Pamięci Ofiar Zagłady Osób z Zaburzeniami na terenach okupowanej Polski podczas II wojny światowej. Dlaczego pamięć o tych ofiarach wciąż jest mało obecna w świadomości społecznej i polskiej edukacji historycznej?
J.D.: To wypadkowa kilku kwestii. Wymienię trzy, moim zdaniem, główne przyczyny. Przede wszystkim grupa ofiar jest różnorodna – narodowościowo i społecznie. Po drugie – akurat na ziemiach polskich pod okupacją niemiecką trudno mówić o „klasycznej” realizacji akcji T4. Tutaj dynamika tych zbrodni była inna, wymyka się prostemu zaszeregowaniu do tej bez wątpienia najsłynniejszej i najszerzej opisanej odsłony „wojny przeciw chorym” w III Rzeszy.
Przymusowe sterylizacje czy zagłada osób z niepełnosprawnościami oraz chorych nie była skupiona w jednym ośrodku, była rozłożona tak w czasie, jak i przestrzeni. Obok sześciu ośrodków akcji T4 na terenie dzisiejszych Niemiec i Austrii funkcjonował przecież cały szereg szpitali i innych ośrodków, gdzie chorzy byli zabijani.
Po trzecie – wiele lat po wojnie środowisko niemieckich lekarzy i teoretyków, którzy byli uwikłani w zbrodnie, było aktywne zawodowo i naukowo. To nie tylko nie sprzyjało rozliczaniu, ale także badaniom nad historią tej zbrodni i samych ofiar.
PAP: W ramach nazistowskiego programu akcji T4 zamordowano setki tysięcy osób. W jaki sposób doświadczenia i metody wypracowane w ramach tego programu wiązały się z późniejszą Zagładą?
J.D.: Chyba najlepiej udokumentowaną jest ciągłość kadrowa – zabójcy z ośrodków, gdzie eksterminowano chorych, byli następnie aktywni w obozach zagłady funkcjonujących w ramach Akcji Reinhardt. W jakimś stopniu niemiecki aparat administracyjny nauczył się wcześniej kamuflować własne zbrodnie – i to doświadczenie „przeniósł” także do obozów zagłady. Wreszcie „Aktion 14f13”, czyli mordowanie więźniów wybranych obozów koncentracyjnych w Rzeszy właśnie w komorach gazowych w Sonnenstein, Hartheim czy Bernburgu, czyli ośrodkach Akcji T4.
Więźniów selekcjonowały specjalne komisje lekarskie, które szukały niezdolnych do pracy.
Niekiedy traktuje się tę akcję jako swoisty „pomost” między planową eksterminacją chorych a początkiem funkcjonowania obozów zagłady.
Szerzej: doświadczenie zebrane z funkcjonowania komór gazowych oraz krematoriów w ośrodkach Akcji było jednym z kluczowych aspektów w planowaniu ośrodków zagłady.
PAP: Eugenika rozwijała się również poza nazistowskimi Niemcami, a niektóre państwa utrzymywały praktyki eugeniczne długo po 1945 roku. Jakie przykłady najlepiej pokazują, że nie była ona wyłącznie elementem ideologii nazistowskiej?
J.D.: Tutaj najlepszym przykładem będą państwa demokratyczne i dobrobytu, jako kontrast wobec państw totalitarnych z lat II wojny światowej, w tym i III Rzeszy. Myślę tu przede wszystkim o USA, Kanadzie, krajach nordyckich czy Szwajcarii, choć przykładów można podać jeszcze kilka. W większości tych krajów poddawano wybrane osoby przymusowej sterylizacji do końca lat 60. i początku lat 70. XX w. Echa tej polityki dziś są tematem badań i dyskusji.
PAP: Jak zmieniało się podejście historyków do eugeniki? Dlaczego dopiero stosunkowo niedawno większą uwagę zaczęto poświęcać ofiarom, przymusowej sterylizacji i odpowiedzialności środowisk medycznych oraz naukowych?
J.D.: Choć historia eugeniki zajmuje naukowców od dawna, to widać na przestrzeni ostatnich kilku dekad wyraźne zmiany w kierunkach prowadzonych badań. Początkowo (po 1945 r.) dominowała kwestia rozliczeń sądowych oraz skupienie się niemal wyłącznie na eugenice niemieckiej. Z czasem (w latach 60. i 70. XX w.) pojawiły się pierwsze, syntetyczne opracowania akademickie, wskazujące na jeszcze inne aspekty eugeniki – traktujące ją jako element historii idei oraz historii elit intelektualnych.
Przełom nastąpił zasadniczo w latach 80. XX w. i później, kiedy eugenikę zaczęto postrzegać jako naukę głównego nurtu. Powiązano ją też z historią Zagłady oraz pojawił się też szereg prac o charakterze komparatystycznym i międzynarodowym.
Od kilkunastu lat coraz częściej obok historii idei czy sprawców, uwaga badaczy skupia się na ofiarach, historii społecznej i historii pamięci.
Nie bez powodu dopiero na przełomie XX i XXI w. zaczęły na szerszą skalę powstawać pierwsze wystawy i miejsca pamięci poświęcone ofiarom zbrodniczej polityki eugenicznej.
Zaczęto zwracać szerzej uwagę na kwestie eugeniki po II wojnie światowej, w szczególności wobec np. rdzennej ludności wybranych krajów, czy też na skalę zaangażowania w ten proceder środowisk naukowych i uczelni.
PAP: W konferencji ma wziąć udział 20 prelegentów wybranych spośród autorów 54 zgłoszeń z 14 krajów. Jakie najważniejsze pytania lub nowe ustalenia dotyczące historii eugeniki będą przedmiotem tegorocznych obrad?
J.D.: Myślę, że każdy z prelegentów wniesie nowe ustalenia. Nie zabraknie perspektywy pozakontynentalnej – o eugenice brytyjskiej, w USA czy w ZSRR. Będą referaty prezentujące ustalenia z niewydanych jeszcze monografii – choćby opracowania dotyczącego zbrodni na pacjentach wszystkich ośrodków na Pomorzu Gdańskim i Kujawach w latach okupacji, czy o obrazach niemieckiej organizacji Lebensborn w literaturze. Sądzę, że największą wartością będzie możliwość spotkania badaczek i badaczy różnych dyscyplin i z różnych krajów w jednym miejscu, oraz dyskusja.
* Międzynarodowa konferencja naukowa pt. „Zabawa w Boga: eugenika w dziejach najnowszych” odbędzie się 19 i 20 listopada w Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. Wstęp jest bezpłatny. Konferencja będzie tłumaczona symultanicznie na jęz. angielski i polski
Rozmawiał: Piotr Mirowicz