Jan Kasprowicz z żoną Marią w swojej bibliotece w willi "Harenda"./NAC
Uważany za jednego z najciekawszych poetów Młodej Polski Jan Kasprowicz urodził się w biednej, chłopskiej rodzinie - wszystko, co osiągnął, zawdzięczał własnej pracy i uporowi. 1 sierpnia mija setna rocznica śmierci poety, dramaturga i krytyka teatralnego, autora „Hymnów” i „Krzaku dzikiej róży”.
„Kasprowicz zaczynał swą działalność od uznania potrzeby wiary w lepszą ludzkości przyszłość, a nawet w bliski czas zwycięstwa dobra i w zmartwychwstanie; wyznawał krzepiącą zasadę, że »jak ruda w ogniu znajduje potęgę oczyszczającą; tak człowiek w boleści«; radził nawet błogosławić cierpienie i nie otwierać duszy dla rozpaczy osłabiającej ducha” – napisał historyk literatury Piotr Chmielowski (1848-1904) w książce „Jan Kasprowicz. Próba charakterystyki” (1904). „Nadzieja lepszych dni podtrzymywała w nim siłę wytrwania, a zapał wieku młodzieńczego, nie stłumiony widokiem bezprawia i nikczemności ludzkiej, nie ostudzony wyziębieniem serc, kazał mu wierzyć, że »promień życiodajnej wiosny lśni się dokoła«, a »śmierci zuchwała potęga«, co »niszczy bytu szlachetne zarody«, złamaną została, albo też złamaną być może, jeśli tylko męstwo i dzielność dawna wrócą do dusz, które chciano ku służalstwu nagiąć” - dodał. „Cały szereg poezji, objętych ogólnym napisem: »Z areny publicznej« tętni otuchą »majowego świtu« i ospałych i rozleniwionych budzi do życia w duchu narodowym” - podkreślił.
Mauzoleum Jana Kasprowicza na zakopiańskiej Harendzie
„Jego »Hymny« - wspaniały cykl wierszy liryczno-symbolicznych, stanowią jeden z najpotężniejszych i najszczerszych w poezji objawów zamętu i rozstroju panujących w duszach współczesnych ludzi, a zarazem wymowny krzyk wiary i pragnień idei wyższej” – ocenił Piotr Czartoryski-Sziler w artykule pt. „Jan Kasprowicz - twórca »Hymnów«” („Nasz Dziennik”, 2016).
Jan Kasprowicz urodził się 12 grudnia 1860 roku we wsi Szymborze niedaleko Inowrocławia, jako pierwsze z czternaściorga dzieci Piotra i Józefy z Kloftów. W domu panowała bieda, rodzice szukali dorywczych prac u zamożniejszych gospodarzy. „Nie znamy dotąd autentycznych szczegółów o dzieciństwie Kasprowicza. Wiemy tylko od Przybyszewskiego, że podobnie jak Mickiewicz doznał cudownego uleczenia: oto opodal od Inowrocławia »widnieje i świeci się biały kościół na górze; to słynna góra, a w tym kościele cudowny obraz św. Walentego, do którego śmiertelnie chory mały Jan został zaofiarowany - łaska świętego uzdrowiła go«” – wspominał Piotr Chmielowski. „Chłopiec był ciekawy; zastanawiały go zjawiska przyrody, rad by się dowiedzieć ich przyczyny; matka objaśniała mu je w sposób religijny” - dodał. „Starczyły mu te objaśnienia i do marzeń a rozmyślań jeszcze bardziej pobudzały” - ocenił Chmielowski.
Przyszły poeta okazał się pojętnym uczniem miejscowej szkoły. Za radą nauczyciela rodzice postanowili oddać syna do pruskiego gimnazjum w Inowrocławiu, nie mieli jednak środków na wynajęcie w mieście stancji dla syna. Kasprowicz musiał więc pokonywać codziennie kilka kilometrów w drodze do szkoły. Nie należał do najwybitniejszych uczniów, koledzy często drwili z jego biedy i braku obycia.
W Zakopanem rok Kasprowicza w setną rocznicę śmierci poety
Gdy Kasprowicz był w przedostatniej klasie, gdy konflikt z niemieckim nauczycielem zmusił go do opuszczenia inowrocławskiego gimnazjum - przeniósł się do szkoły w Poznaniu. Był to pierwszy z całej serii konfliktów patriotycznie nastawionego Kasprowicza z niemiecką kadrą nauczycielską - szkołę zmieniał kilkakrotnie. Maturę zrobił jako 24-letni mężczyzna. Przez pół roku studiował w Lipsku literaturę i filozofię, jednak z powodów materialnych musiał przenieść się do Wrocławia. Ukończył studia dzięki pomocy Józefa Kościelskiego, ziemianina i poety mieszkającego niedaleko Inowrocławia. Sumy te wystarczały na zaspokojenie najbardziej podstawowych potrzeb. Jeszcze podczas studiów Kasprowicz ożenił się z kilka lat od siebie starszą Teodozją Szymańską, jednak małżeństwo zakończyło się szybko rozwodem.
W 1886 roku Kasprowicz nawiązał współpracę z krajowymi czasopismami, na łamach których uprawiał publicystykę i krytykę literacką. W tym okresie związał się też z „ikaryjczykami” - grupą niemieckich socjalistów. W 1887 roku na ślad grupy wpadła policja, Kasprowicz został skazany na pół roku więzienia. Po odbyciu kary jeden z galicyjskich działaczy ludowych i wydawca, Bolesław Wysłouch, zaproponował mu przeniesienie się do Lwowa, gdzie miał objąć stanowisko redaktora w „Kurierze Lwowskim”. Poeta przyjął tę propozycję.
W 1888 roku wydana została we Lwowie pierwsza książka Kasprowicza - „Poezje”. Były to wiersze zaangażowane społecznie stylem przypominające twórczość Marii Konopnickiej i Teofila Lenartowicza. Styl kolejnych tomików - „Anima lachrymans”, „Miłość”, „Krzak dzikiej róży” - pokazywał fascynację poety symbolizmem. W 1888 roku powstaje cykl sonetów „Z chałupy”, w latach 1899-1901 - „Hymny”.
W roku 1893 Kasprowicz ożenił się z Jadwigą Gąsowską, z którą miał dwie córki, Annę i Janinę. Rok 1899 przyniósł wydarzenie, które na zawsze zmąciło spokój poety. W domu Kasprowiczów pojawił się Stanisław Przybyszewski, sąsiad Kasprowicza z czasów pobytu na Kujawach. Jadwiga zakochała się w gościu i zostawiła dla niego męża i córki.
Kasprowicz w tym czasie pracował w „Słowie Polskim”, jednak praca dziennikarska zaczęła go męczyć. Wyczekiwana zmiana przyszła w 1904 roku, kiedy poeta doktoryzował się na Uniwersytecie Lwowskim na podstawie rozprawy pt. „Liryka Teofila Lenartowicza”, a cztery lata później objął katedrę literatury porównawczej, która utworzona została specjalnie dla niego w związku z jego wieloletnią działalnością przekładową. Kasprowicz tłumaczył m.in. tragedie Ajschylosa, Eurypidesa, dramaty Marlowe’a, Szekspira, dzieła Goethego, Shelleya oraz pisarzy mu współczesnych: Maeterlincka, Rimbauda. W latach 1921–22 Kasprowicz był rektorem lwowskiej uczelni.
„Jako samouk opanował w stopniu doskonałym klasyczną łacinę i grekę oraz francuski i angielski” - ocenił Piotr Czartoryski-Sziler. „Jak stwierdzili badacze translatorskiej twórczości Kasprowicza, dokonał tego tak dogłębnie i perfekcyjnie, że w swoich przekładach potrafił oddać najsubtelniejsze nawet cechy i właściwości poszczególnych języków obcych” - przypomniał Witold Szolginia w „Tamtym Lwowie” (2010).
Po raz trzeci Kasprowicz ożenił się w 1911 roku z poznaną we Włoszech Marią Bunin, córką carskiego generała. To małżeństwo okazało się bardzo szczęśliwe, żona wspierała poetę, była jego sekretarką. W czasie wojny i w okresie odzyskiwania przez Polskę niepodległości Kasprowicz, zwolennik państw koalicji, angażował się w działalność narodową, uczestniczył m.in. w 1920 roku w agitacji na rzecz przyłączenia do Polski Warmii i Mazur.
W 1923 roku Kasprowiczowie na stałe zamieszkali w Zakopanem, w wilii „Harenda”. Zdrowie poety pogarszało się jednak z roku na rok - zmarł 1 sierpnia 1926 roku. Miał 65 lat. Został pochowany w grobowcu obok „Harendy”, którą z inicjatywy Marii Kasprowiczowej w 1950 roku przekształcono w muzeum poety. (PAP)
aszw/ top/ aszw/
