Uciekający z obszaru walk na Ochocie mieszkańcy oraz przyglądający się nim niemieccy żołnierze – zdjęcie wykonane na terenie cegielni stojącej przy Gliniankach Szczęśliwickich (otoczenie obecnej Górki Szczęśliwickiej). Fot. ECPAD / Instytut Pileckiego
Nieznane dotąd zdjęcia z września 1939 r. z Warszawy i innych polskich miast wzbogaciły zbiory Instytutu Pileckiego i Muzeum Powstania Warszawskiego. Cyfrowe kopie polskim placówkom przekazało francuskie wojskowe archiwum audiowizualne ECPAD.
Umowę o przejęciu zdjęć w czwartek w obecności ambasadora Francji w Polsce podpisali dyrektor Muzeum Powstania Warszawskiego Jan Ołdakowski oraz dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madej. Étienne de Poncins, ambasador nadzwyczajny i pełnomocny Republiki Francuskiej w Polsce, podkreślił, że porozumienie wpisuje się w zawarty w 2025 r. pomiędzy Polską a Francją traktat w Nancy o wzmocnionej współpracy i przyjaźni. Poncins przypomniał, że oprócz spraw politycznych i gospodarczych jednym z filarów tej współpracy jest kultura. – Jestem bardzo szczęśliwy, że mogliśmy pomóc w podpisaniu dzisiejszej umowy – powiedział.
O tym, co się znajduje wśród przekazanych do ich placówek zdjęć, opowiedzieli dyrektorzy Ołdakowski i Madej. Wyjaśnili, że chodzi o część olbrzymich zbiorów zdjęć i filmów dokumentalnych wykonywanych podczas II wojny światowej na zlecenie niemieckiego Ministerstwa Propagandy przez wyspecjalizowane jednostki Wehrmachtu. W 1945 r. całość wpadła w ręce wojsk amerykańskich, a z czasem część została przekazana do francuskiego Centrum Komunikacji i Produkcji Departamentu Obrony (Établissement de Communication et de Production Audiovisuelle de la Défense).
Ruiny zbombardowanych wypalonych kamienic pomiędzy ul. Twardą a Pańską, na drugim planie zniszczony kościół Wszystkich Świętych przy pl. Grzybowskim, w oddali gmach PAST przy Zielnej 39. Fot. ECPAD / Instytut Pileckiego
Zasób ECPAD obejmuje aż 3,5 mln zdjęć i 16 tys. filmów dotyczących spraw od początku XX wieku aż do czasów obecnych. Dzięki pracy polskich archiwistów okazało się, że kilka tysięcy zdjęć w tym olbrzymim zbiorze została wykonana podczas II wojny światowej w Polsce. Pracownicy francuskiego Centrum Komunikacji nie mogli tego ustalić, bo te zdjęcia nie były opisane. Dzięki staraniom polskich badaczy udało się już wyjaśnić, co, i prawdopodobnie kiedy, zostało sfotografowane na części zdjęć. W czwartek podczas prezentacji w siedzibie Instytutu Pileckiego opowiedział o tym Ryszard Mączewski z Działu Ikonografii i Fotografii Muzeum Powstania Warszawskiego. Wśród zaprezentowanych przez niego zdjęć co najmniej kilka zostało wykonanych ok. 8 września 1939 r., gdy pierwsze jednostki Wehrmachtu podeszły do Warszawy od strony Ochoty.
Niemieccy żołnierze pozujący na zdemontowanych elementach karuzeli. W tle po lewej częściowo zniszczone kamienice przy ul. Grochowskiej 120, 118 i 116, kamienice przy Kordeckiego 13 i 11, po prawej dom przy Komorskiej 62. Fot. ECPAD / Instytut Pileckiego
Widać na nich niemieckich żołnierzy, a także uciekających cywilów. W tym samym zbiorze są również zdjęcia z końcowego etapu walk o Warszawę. Na jednym z nich rozpoznać można prezydenta Stefana Starzyńskiego, prawdopodobnie zmierzającego na rozmowy o kapitulacji stolicy. – Należy pamiętać, że te zdjęcia były wykonywane w celach propagandowych, ale i tak są cennym uzupełnieniem naszej wiedzy o wrześniu 1939 roku – powiedział PAP Ryszard Mączewski.
Zniszczone kamienice przy ul. Długiej 55 i Tłomackie 8. W górnej części zdjęcia gmach Głównej Biblioteki Judaistycznej i Instytutu Nauk Judaistycznych (obecnie siedziba Żydowskiego Instytutu Historycznego) oraz otoczona rusztowaniami ze względu na toczący się remont Wielka Synagoga. Fot. ECPAD / Instytut Pileckiego
Wśród pokazanych podczas środowej prezentacji zdjęć niektóre zostały w Bydgoszczy – już po zajęciu tego miasta przez Wehrmacht, a także w Łodzi. W sumie do zbiorów polskich placówek trafiło 23 albumów fotograficznych (ok. 1,2 tys. zdjęć), 3 431 fotografii z lat 1939–1940 (od kampanii wrześniowej do pierwszych miesięcy okupacji), 5 701 fotografii dokumentujących okres 1940–1945, 41 filmów dokumentalnych, w tym kroniki „Die Deutsche Wochenschau”.
– Zawarcie porozumienia stanowi realizację celów ustawowych Instytutu Pileckiego w zakresie kwerend, powiększania narodowego zasobu archiwalnego oraz systematycznego badania mechanizmów totalitaryzmów XX wieku. Pozyskane materiały zasilą cyfrowy zasób Archiwum Instytutu, obejmujący miliony stron zdigitalizowanych dokumentów z archiwów polskich i zagranicznych, m.in. z Niemiec, Wielkiej Brytanii, Szwajcarii czy Ukrainy – wyjaśniał Karol Madaj, dyrektor Instytutu Pileckiego. Zaznaczył, że nowe zbiory pomogą nie tylko uzupełnić dokumentację kampanii wrześniowej i początków okupacji, lecz także lepiej odtworzyć kontekst wydarzeń znanych dotąd jedynie z pojedynczych, często propagandowo wyselekcjonowanych kadrów.
Aresztowania ludności polskiej w Bydgoszczy, (prawdopodobnie) 5 września 1939. Fot. ECPAD / Instytut Pileckiego
– W archiwum ECPAD znajdują się materiały, o których istnieniu przez dziesięciolecia nie wiedzieli polscy historycy. Dla Muzeum Powstania Warszawskiego szczególnie poruszające są materiały pokazujące stolicę we wrześniu 1939 roku, jej mieszkańców oraz skalę zniszczeń, które stały się zapowiedzią późniejszych tragicznych losów miasta. Każde nowe zdjęcie i każdy film to kolejne świadectwo doświadczenia wojny, które możemy zachować, opracować i udostępnić następnym pokoleniom. Naszym obowiązkiem jest nie tylko gromadzenie takich źródeł, ale także ich krytyczna analiza i przywracanie im właściwego historycznego znaczenia dodał Jan Ołdakowski, dyrektor Muzeum Powstania Warszawskiego. (PAP)
