Kościół św. Aleksandra w Warszawie /NAC
W czwartek przypada 200. rocznica konsekracji kościoła św. Aleksandra w Warszawie. Z tej okazji uroczystą mszę odprawi abp Adrian Galbas, a po jej zakończeniu na Placu Trzech Krzyży odbędzie się koncert.
Kościół pod wezwaniem św. Aleksandra to jedna z najbardziej znanych świątyń w Warszawie.
Wzniesiono go w latach 1818–1826 według projektu Christiana Piotra Aignera w formie rotundy wzorowanej na rzymskim Panteonie. Został znacznie powiększony i przebudowany w duchu neorenesansu przez Józefa Piusa Dziekońskiego w latach 1886–1895, przetrwał do 1944 roku. Niemal całkowicie zniszczony w czasie powstania warszawskiego, został po wojnie odbudowany w formie zbliżonej do tej, jaką nadał mu Aigner.
Z napisanej w 1974 r. przez Stanisława Kotarskiego Kroniki parafii i kościoła św. Aleksandra w Warszawie (wydana została z okazji 200-lecia parafii, dotąd dostępna była tylko w rękopisie w kościelnej bibliotece) wynika że pomysł wzniesienia świątyni podsunął podczas swojej wizyty w Warszawie car Aleksander I.
Projekt budowy kościoła św. Aleksandra opracował znany wówczas architekt Piotr Aigner (1756–1841), przedstawiciel polskiego klasycyzmu, członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk, profesor architektury i projektant wielu pięknych gmachów w Polsce. Budowa świątyni trwała osiem lat (1818–1826). Kamień węgielny położył gen. Józef Zajączek, namiestnik Królestwa Polskiego. Stało się to 15 czerwca 1818 r.
Wzniesiona według projektu Aignera budowla miała kształt rotundy wzorowanej na rzymskim Panteonie, ale była znacznie od niego mniejsza. Posiadała dwa sklepienia - dla kościoła górnego i dla podziemia. To pierwsze wspierało się na ośmiu mniejszych sklepieniach z niszami. Nad tym wszystkim górowała kopuła jako zamknięcie rotundy.
W świątyni były trzy ołtarze. Cztery framugi były ozdobione kolumnami korynckimi, zaś wewnątrz tych framug były ołtarze i kruchta. W mniejszych framugach umieszczone zostały ambona, chrzcielnica oraz ławki.
W głównym ołtarzu wisiał obraz Franciszka Smuglewicza Ukrzyżowanie, natomiast pod mensą tegoż ołtarza umieszczono, przywiezioną z kościoła na Solcu, piękną, wykonaną w białym marmurze figurę Chrystusa w Grobie.
W bocznych ołtarzach wisiały obrazy: Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny, Męczeństwo św. Piotra Apostoła, Matka Boska Częstochowska, Wskrzeszenie Łazarza.
Wejście główne do kościoła znajdowało się pod portykiem od strony południowej, wspartym na ośmiu korynckich kolumnach. Od północnej strony był również portyk, a pod nim wejście do zakrystii. Dwa dzwony przywieziono z Ujazdowa i umieszczono pod dachem nad zakrystią. Półpłaską kopułę pokryto miedzianą blachą.
Rekonstrukcja Starówki - największy sukces Biura Odbudowy Stolicy
Świątynia w tym kształcie, który nadał jej Aigner mieściła najwyżej 900 osób. Wokół kościoła rosły włoskie topole, a teren przykościelny otoczono kamiennymi słupami, które łączyły żelazne łańcuchy.
Aktu poświęcenie kościoła dokonał arcybiskup warszawski Wojciech Leszczyc–Skarszewski 18 czerwca 1826 r. Tego dnia do kościoła uroczyście wniesiono relikwie świętych Wincentego, Symplicjusza i Filomeny.
Po raz pierwszy świątynię odnowiono w roku 1836, a w roku 1870 przeprowadzono gruntowny remont: ułożono nowe kamienne schody prowadzące pod portyk od strony południowej, zaś pod portykiem ułożono kolorową mozaikę ze specjalnie polerowanych kamyków.
Podczas tych prac odświeżono również wnętrze - pośrodku sklepienia apsydy głównego ołtarza umieszczono symbol Ducha Świętego, srebrzystą gołębicę w złocistych promieniach.
Pierwszym proboszczem (do 1838 r.) był ks. Jakub Falkowski, rektor Instytutu Głuchoniemych. Za czasów jego następcy - Mateusza Naruszewicza, który był proboszczem do 1862 r. parafia liczyła już 12,5 tys. wiernych.
Kolejny proboszcz - Jan Leski - w latach 1868-1903 przebywał w Petersburgu. Faktycznie parafią zarządzał w tym czasie ks. Ksawery Rogowski, który w związku ze stale rosną liczbą wiernych (do 20 tys.) postanowił rozbudować kościół.
W rozpisanym w 1883 roku konkursie pierwsze miejsce zajął projekt Józefa Piusa Dziekońskiego. Głównym akcentem w tym projekcie była wielka neorenesansowa kopuła z latarnią, wzorowana na kopule Bazyliki Św. Piotra i Pawła.
Po przebudowie z dawnego kościoła zostały podziemia z potężnym filarem wspierającym sklepienie pod kopułą. Nieco podwyższoną rotundę po przebudowie wspierały: apsyda, cztery nisze mniejsze, duża nisza stanowiąca przedłużenie nawy głównej oraz dwie arki boczne wsparte na filarach korynckich. Po obu stronach rotundy wybudowano nawy boczne, które z nawą środkową stanowiły przedłużenie świątyni w kierunku południowym.
Do kościoła górnego prowadziło siedem wejść. Drzwi głównego wejścia zdobiły brązy przedstawiające orły rzymskie jako alegoria orłów polskich. Drzwi boczne prowadziły do płytkich przedsionków oddzielonych od kruchty oszklonymi dwuskrzydłowymi drzwiami wahadłowymi. Za tymi drzwiami były umieszczone na ścianie kropielnice z czarnego marmuru. Pod każdą z wież były drzwi prowadzące do bocznych krucht, z których drzwi szklone wahadłowe prowadziły do bocznych naw kościoła. W tych kruchtach umieszczone zostały rzeźby w drzewie wyobrażające Mękę Pańską oraz kropielnice z czarnego marmuru.
W roku 1899 kościół otrzymał organy wykonane przez firmę Bracia Rieger z Karnova na Śląsku Cieszyńskim.
Kościół i należące do niego obiekty były świadkami różnych wydarzeń historycznych. 15 stycznia 1863 r. w plebanii zebrał się Komitet Centralny Rządu Narodowego i uchwalił, że wybuch powstania styczniowego ma nastąpić w nocy 22 na 23 stycznia.
27 sierpnia 1884 r., podczas bytności w Warszawie kościół odwiedził car Aleksander III, a 13 lat później podobną wizytę złożył ostatni car Rosji Mikołaj II.
Przed kościołem św. Aleksandra odbyło się powitanie wracającego w maju 1920 r. z wyprawy kijowskiej Józefa Piłsudskiego.
Dramatycznie potoczyły się losy kościoła podczas II wojny światowej. Na przykościelnym skwerze we wrześniu 1939 r. urządzono tymczasowy cmentarz, gdzie pochowano obrońców miasta i ofiary niemieckich bombardowań. W ostatnich dniach niemieckiego oblężenia pociski artyleryjskie przebiły sklepienie nad głównym ołtarzem i kopułę, a inny trafił we fronton plebanii.
Ostateczne zniszczenie nastąpiło podczas Powstania Warszawskiego. Po bombardowaniu z 2 września 1944 r. z kościoła górnego ocalała tylko apsyda, część rotundy, mały portyk od strony wschodniej i fragment wieży zachodniej.
Biuro Odbudowy Stolicy wydało zasadnicze zezwolenie na odbudowę kościoła w 1946 r. Zadanie to zlecono Stanisławowi Marzyńskiemu, późniejszemu profesorowi Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej.
Urząd Konserwatorski zdecydował jednak, że budynek ma mieć kształt z czasów cara Aleksandra I, bez późniejszej rozbudowy. Prace przy odbudowie trwały do początku lat 50.
Z okazji 200. rocznicy konsekracji uroczystą mszę w kościele św. Aleksandra w czwartek o godz. 18 odprawi metropolita warszawski abp Adrian Galbas. Po tej ceremonii na Placu Trzech Krzyży (od strony ul. Brackiej) zaplanowano koncert pt. Warszawa da się lubić w wykonaniu Gabrieli Mościckiej z zespołem. (PAP)
jkrz/ lm/
