Arboretum Kórnickie świętuje 200-lecie istnienia

Arboretum założył w 1826 roku Tytus Działyński na terenie parku przy Zamku w Kórniku. Dziś jest częścią Instytutu Dendrologii Polskiej Akademii Nauk.

Zgromadzono w nim kolekcję drzew i krzewów pochodzących z umiarkowanej strefy półkuli północnej – ponad 3 tys. gatunków i odmian. W środę w Skrzynkach (woj. wielkopolskie) jubileusz uczczono okolicznościową konferencją naukową.

Dyrektor Instytutu Dendrologii PAN prof. Andrzej Jagodziński powiedział w środę, że kórnickie arboretum to „żywa księga przyrody, nauki, a także polskiej historii”; przestrzeń, w której możliwe jest rozumienie procesów zachodzących w środowisku w skali dziesięcioleci i pokoleń.

"Arboretum Kórnickie nie jest jedynie kolekcją drzew, krzewów, półkrzewów, pnącz i krzewinek. Jest ono świadectwem dalekowzroczności tych, którzy rozumieli, że rośliny drzewiaste są nie tylko ozdobą krajobrazu, lecz także dziedzictwem, zobowiązaniem i nadzieją."

– To przestrzeń niezwykła. Arboretum Kórnickie nie jest jedynie kolekcją drzew, krzewów, półkrzewów, pnącz i krzewinek. Jest ono świadectwem dalekowzroczności tych, którzy rozumieli, że rośliny drzewiaste są nie tylko ozdobą krajobrazu, lecz także dziedzictwem, zobowiązaniem i nadzieją. Jest wyrazem mądrej wizji i uporu, klejnotem podarowanym narodowi polskiemu, przedmiotem nieustającej troski i pomnikiem historii – powiedział.

Powstanie kolekcji dendrologicznej jest efektem działalności kilku pokoleń osób związanych z Kórnikiem. W drugiej połowie XVIII wieku Teofila z Działyńskich Potulicka urządziła przy Zamku w Kórniku park w stylu francuskim, z regularnymi żywopłotami, kamiennymi figurami zwierząt i wodotryskami.

Kolejna przebudowa parku w latach 1826–1860 była prowadzona przez Tytusa Działyńskiego, który rozpoczął gromadzenie kolekcji drzew i krzewów na wzór podobnych obiektów w Anglii, Francji i Niemczech. Tytus Działyński, a następnie jego syn Jan, sprowadzali do Kórnika nasiona i sadzonki licznych drzew i krzewów, często nieznanych wówczas w Polsce, z renomowanych szkółek i zakładów ogrodniczych w Europie.

Jan Działyński zgromadził kolekcję liczącą około 1500 gatunków. Były to najbogatsze zbiory dendrologiczne na ziemiach polskich i jedne z największych w Europie. Po śmierci Jana Działyńskiego Kórnik stał się własnością Władysława Zamoyskiego, który przed śmiercią w 1924 r. przekazał dobra kórnickie wraz z bezcennymi zbiorami muzealnymi, biblioteką i parkiem narodowi polskiemu, tworząc Fundację „Zakłady Kórnickie”.

Zgodnie z wolą fundatora kolekcja dendrologiczna miała służyć badaniom naukowym na potrzeby leśnictwa i ogrodnictwa. Pierwsza placówka badawcza – Zakład Badania Drzew i Lasu – powstała w 1933 r. Prof. Jagodziński zauważył, że arboretum jest dziś sercem Kórnika; żywym muzeum różnorodności biologicznej, skarbcem genów, form, barw i zapachów.

– To miejsce badań, edukacji, ochrony i zachwytu. Jest lekcją uważności, pomostem pomiędzy przeszłością a przyszłością. Przestrzenią, w której nauka spotyka się z pięknem, a piękno prowadzi do odpowiedzialności. To miejsce, gdzie przyroda stała się dziedzictwem, nauka stała się służbą, a ogród opowieścią o ciągłości życia – powiedział.

Dyrektor ID PAN przywołał motto Władysława hr. Zamoyskiego: „chronić, by móc korzystać, i korzystać, by mieć zachętę do lepszej ochrony” - syntezę jego nowatorskiego podejścia do ekologii, zrównoważonego rozwoju oraz pracy społecznej.

– Arboretum kórnickie bez wątpienia jest jednym z najpiękniejszych przykładów tego, że ochrona przyrody i jej mądre użytkowanie nie muszą być przeciwstawieństwami. Słowa hr. Zamoyskiego wyrażają ideę równowagi pomiędzy zachowaniem a poznawaniem, między troską a użytkowaniem, między dziedzictwem historycznym a przyszłością – powiedział.

Przypomniał, że dorobek kilku pokoleń rodziny Działyńskich i Zamoyskich został ofiarowany narodowi w formie fundacji, którą Sejm ustanowił mocą specjalnej ustawy w 1925 r.; był to jedyny tego typu przypadek w Polsce.

Ustawa o Zakładach Kórnickich z 1925 r. stanowiła, że Jadwiga z Działyńskich Zamoyska i Władysław Zamoyski „oddali Narodowi Polskiemu wszystkie swoje majątki nieruchome, które odtąd stanowić będą, pod Patronatem Prezydenta Rzeczypospolitej i X. Prymasa, Arcybiskupa Gnieźnieńskiego i Poznańskiego, fundację niepodzielną pod nazwą »Zakłady Kórnickie« z siedzibą w Kórniku, która, wraz z przyszłemi darami i zapisami, jest przeznaczona wieczyście na cele, poniżej wymienione”.

Wśród nich wymieniono m.in. „założenie i utrzymanie Zakładu badania, tak na stokach gór, jak i na równinach, wszystkiego, co wchodzi w zakres hodowli, życia, ochrony i należytego wyzyskania wszelkiego rodzaju drzew, tak w kraju istniejących, jak zagranicznych, mogących się krajowi zdać, leśnych, ogrodowych, użytkowych, owocowych i ozdobnych, ich drewna, owoców, liści, soków” oraz pieczę nad „ogrodami Kórnickiemi”.

Prof. Andrzej Jagodziński zaznaczył, że arboretum w Kórniku od początku swojego istnienia było miejscem obserwacji, doświadczenia i porównywania, w którym można zobaczyć, jak gatunki obcego pochodzenia reagują na zmiany, jakie zachodzą w środowisku. Można też ocenić ich odporność na mróz, suszę, choroby, szkodniki, zmienność warunków pogodowych i upływ czasu.

– Badanie drzew, czyli organizmów długowiecznych, wymaga cierpliwości. Wymagają one obserwacji rozciągniętej na dziesięciolecia. Arboretum daje nauce ten rzadki przywilej prowadzenia badań w długiej perspektywie. Aby badać, trzeba najpierw zachować. Nie ma nauki bez zachowania przedmiotu badań. Nie możemy poznawać tego, co zostało utracone i nie możemy badać naszych drzew, jeżeli nie zachowamy kolekcji, nie otoczymy jej należytą troską. Ochrona arboretum jest więc ochroną potencjału poznawczego – podkreślił.

Dodał, że arboretum to forma ochrony materiału genetycznego, danych biologicznych, ale też „ochrona możliwości zadawania pytań; także tych, których dziś jeszcze nie potrafimy sformułować”.

Dyrektor ID PAN wskazał, że równie ważne jest udostępnianie przestrzeni arboretum zainteresowanym obcowaniem z przyrodą.

– Przyroda, z którą nie mamy relacji, łatwo staje się abstrakcją. Poznana, doświadczona, nazwana i zrozumiana staje się wartością osobistą i społeczną. Korzystanie z arboretum kórnickiego nie oznacza eksploatacji. Oznacza spotkanie z przyrodą, z historią; badanie, nauczanie, obserwowanie, inspirowanie, zachwyt i refleksję. Im więcej rozumiemy z bogactwa tego miejsca, tym silniejsza staje się motywacja do tego, aby je chronić – podkreślił.

Zaznaczył, że Arboretum Kórnickie „nie jest ogrodem zamkniętym w przeszłości – to ogród przyszłości, który uczy, że prawdziwa ochrona polega na odpowiedzialnym poznawaniu, mądrym użytkowaniu i troskliwym przekazywaniu dalej”.

– Bo drzewa, które dziś badamy i podziwiamy, są jednocześnie dziedzictwem przeszłości i obietnicą przyszłości – powiedział prof. Jagodziński.

W Arboretum Kórnickim zgromadzono kolekcję drzew i krzewów pochodzących z umiarkowanej strefy półkuli północnej. Szczególnie licznie reprezentowane są flory drzewiaste wschodniej Azji i Ameryki Północnej. W kolekcjach rosną także gatunki z górskich obszarów Azji Środkowej i Kaukazu. W arboretum zgromadzono kolekcję krzewów ozdobnych, m.in. forsycje, różaneczniki, magnolie i jaśminowce.

Za najstarsze uznaje się lipy rosnące w głównej alei biegnącej od zamku w kierunku południowym, liczące około 300 lat.

Drzewa i krzewy zgromadzone w kolekcji Arboretum Kórnickiego są obiektem wielokierunkowych badań prowadzonych przez Instytut Dendrologii PAN. Obejmują one m.in. systematykę, aklimatyzację, fizjologię i genetykę. Wyniki tych prac są wykorzystywane w leśnictwie i ogrodnictwie oraz służą ochronie środowiska i idei zadrzewiania kraju. Arboretum Kórnickie odgrywa także istotną rolę w procesie introdukcji drzew i krzewów.

Arboretum jest miejscem edukacji przyrodniczej i turystyki. Park można zwiedzać samodzielnie lub z przewodnikiem; odbywają się tu również zajęcia edukacyjne. Na jego terenie znajdują się m.in. polana edukacyjna i ścieżki tematyczne oraz plac zabaw. Organizowane są wydarzenia poświęcone wybranym grupom roślin, m.in. dni magnolii, lilaków, różaneczników i azalii. Co roku arboretum odwiedza ponad 100 tys. osób.

W grudniu 2025 roku czasopismo „Plants, People, Planet” wymieniło Arboretum Kórnickie wśród najczęściej cytowanych w badaniach naukowych. Kórnicki ośrodek zajął siódme miejsce na świecie i drugie w Europie. Instytut Dendrologii PAN został określony jako kluczowa w skali Europy jednostka prowadząca badania nad arboretami, istotne dla ochrony różnorodności biologicznej i edukacji.

W tym roku przypadają jubileusze 200-lecia Arboretum Kórnickiego, 200-lecia Biblioteki Kórnickiej oraz 600-lecia Zamku w Kórniku.

Rok Jubileuszowy 200-lecia Arboretum Kórnickiego objęty został patronatem medialnym serwisu Nauka w Polsce. (PAP)

rpo/ bar/