Budynki dawnej fabryki Towarzystwa Akcyjnego Odlewni Czcionek Samuela Orgelbranda i Synów. Fot. domena publiczna
Zespół budowlany dawnej fabryki Towarzystwa Akcyjnego Odlewni Czcionek Samuela Orgelbranda i Synów przy ulicy Hożej 51 w Warszawie został wpisany do rejestru zabytków - poinformowało biuro mazowieckiego wojewódzkiego konserwatora zabytków. Od lat 90. produkowano tam serki topione.
Objęty opieką konserwatorską zespół składa się z sześciu budynków.
W uzasadnieniu decyzji Marcin Dawidowicz (MWKZ) wskazał, że budynki zostały wzniesione na przełomie XIX i XX w. w czasie intensywnych procesów urbanizacyjnych tej części miasta. „Podobnie jak sąsiadująca działka, na której znajdowała się słynna Fabryka Wyrobów z Brązu i Srebra Braci Łopieńskich (ul. Hoża 55), wydzielona w 3 ćw. XIX w. posesja została przeznaczona na cele produkcyjne i utrzymała tę funkcję niemal do końca XX w. [...]” - dodał.
Zaznaczył, że historyczny zespół budowlany stanowi na terenie Warszawy jeden z nielicznych już przykładów fabryki śródmiejskiej o zachowanych gabarytach, relacjach przestrzennych i widokowych oraz rozwiązaniach formalno-funkcjonalnych. Podkreślił, iż „zrealizowana koncepcja zabudowy polegająca na sytuowaniu budynków administracyjnych w pierzei ulicy oraz budynków produkcyjnych, warsztatowych i magazynowych w głębi posesji pozostaje czytelna, do dnia dzisiejszego zachowano relacje widokowe pomiędzy budynkami, zachowana jest stylistyka zabudowy (ceglane elewacje z detalem architektonicznym), a zróżnicowane, historyczne gabaryty budynków w dalszym ciągu pozwalają na odczytanie przeznaczenia wszystkich obiektów tworzących historyczny zespół budowlany”.
Posesja przy ul. Hożej 51 została wydzielona w 1876 r., jej pierwszym właścicielem był Jan Edward Erlich, kolejnym Aleksander Wezlich (1878), który w latach 90. XIX w. sprzedał ją braciom Karszo-Siedlewskim.
Na terenie działki planowana była budowa destylarni wódek, pierwsze zabudowania wzniesiono pod koniec XIX w., jednak zakład produkcyjny nie został uruchomiony. Kolejnym właścicielem nieruchomości było Warszawskie Towarzystwo Artystyczno-Wydawnicze, od 1900 r. nieruchomość należała do Towarzystwa Akcyjnego Odlewni Czcionek, drukarni i fitografii Samuela Orgelbranda i Synów.
W wydawnictwie Samuela Orgelbranda publikowano m.in. Encyklopedię powszechną (tzw. Encyklopedię Orgelbranda), klasyki literatury polskiej i światowej, ponadto produkowane przez gisernię czcionki dostarczane były do mniejszych wydawnictw na terenie zaboru rosyjskiego.
W 1918 r. sprzedano nieruchomość Towarzystwu Akcyjnemu fabryki papierosów „Patria” Ganowicz i Wlekliński z Poznania. W 1919 roku działkę zakupiło Warszawskie Ziemiańskie Towarzystwo Mleczarskie, późniejszy Związek Spółdzielni Mleczarskich i Jajczarskich.
W czasie II wojny światowej zabudowania nie uległy większym uszkodzeniom. W 1944 r. zakład został zdobyty przez żołnierzy VII Obwodu AK „Obroża” i do końca Powstania Warszawskiego, jako placówka AK „Jajczarnia”, służył jako zaplecze logistyczne i bytowe. Na terenie zespołu mieściła się m.in. największa powstańcza wytwórnia granatów, granatników oraz butelek zapalających i rusznikarnia. Placówka aż do upadku powstania nie została zdobyta przez wojska niemieckie.
Po 1945 r. na terenie fabryki utworzono Zakład Wytwórczy Serów Topionych Centralnego Związku Spółdzielni Mleczarskich, funkcjonujący pod szyldem Związku Gospodarczego Spółdzielni „Społem”. Zakład został sprywatyzowany, w 1991 r. założona została spółka Serwar, która kontynuowała tradycję dawnego zakładu w zakresie produkcji serów topionych. Fabryka działała do 2010 r. (PAP)
mas/ dki/
