Eksponaty muzealne. Fot. instagram
Polskie muzea i resort kultury nie są odpowiednio przygotowane od strony formalno-prawnej na zagrożenia związane z wojną i sytuacjami kryzysowymi - oceniła w opublikowanym w poniedziałek raporcie Najwyższa Izba Kontroli.
NIK podkreśliła, że w skontrolowanych przez nią instytucjach - były to „muzea o szczególnym statusie (muzea narodowe)”, wyjaśniono - obowiązywały nieaktualne lub nierzetelnie opracowane plany ochrony. Resort kultury nie zapewnił realizacji żadnego z działań przewidzianych w „Krajowym programie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami w latach 2023-2026”, nie wydano także rozporządzenia określającego podmioty zobowiązane do sporządzenia planów ochrony dóbr kultury na czas wojny, które - zauważono - sporządza się do 31 grudnia 2026 r. i obowiązują one od 1 stycznia 2027 r.
Konieczne w ocenie NIK jest sprawdzenie stanu przygotowania nadzorowanych i podległych jednostek na wypadek sytuacji kryzysowych, określenie zadań priorytetowych do wykonania na rzecz zabezpieczenia oraz ochrony zbiorów i siedzib muzeów, zintensyfikowanie działań w celu sporządzenia krajowego planu ochrony dóbr kultury na czas wojny, wypracowanie jednolitych standardów postępowania, a także koordynacja procesu przygotowywania planów ochrony dóbr kultury na czas wojny.
MKiDN, oceniono, w okresie od 2022 r. do końca pierwszego półrocza 2024 r. w ograniczonym zakresie prowadziło działania programowo-koordynacyjne w celu przygotowania muzeów na wypadek sytuacji kryzysowych. Przypomniano jednak także, że w lipcu 2024 r., powołano Pełnomocnika do spraw bezpieczeństwa w systemie zarządzania ochroną dóbr kultury na wypadek zagrożeń militarnych i pozamilitarnych, w styczniu 2025 r. utworzono natomiast działający w strukturach resortu Departament Bezpieczeństwa i Zarządzania Kryzysowego.
Mimo tych działań nie opracowano „jednolitych, obligatoryjnych standardów postępowania na czas wojny, które musiałyby obowiązkowo stosować podległe i nadzorowane instytucje, w tym muzea”. Kontrola wykazała, że dokumenty dotyczące realizacji planów ochrony zabytków oraz budynków w skontrolowanych muzeach opracowane były „w skrajnych przypadkach ponad 20 lat temu, nie zawierały wszystkich wymaganych elementów, nie były aktualizowane bądź aktualizacji dokonywano nierzetelnie”.
„Minister do dnia opublikowania wyników kontroli nie wydał rozporządzenia określającego podmioty zobowiązane do sporządzenia planów ochrony dóbr kultury na czas wojny” - zaznaczono, dodając że wobec stwierdzonych w czasie kontroli nieprawidłowości „powinien aktywnie koordynować proces przygotowywania planów ochrony dóbr kultury na czas wojny przez podmioty zobowiązane do ich sporządzenia, w celu zapewnienia terminowego oraz prawidłowego i rzetelnego opracowania tych planów, zgodnie ze stosownymi przepisami ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej”.
Pozytywnie oceniono podejmowanie przez dyrektorów objętych kontrolą placówek takich działań jak powołanie zespołu zarządzania kryzysowego, monitorowanie na bieżąco zagrożeń czy zapewnienie pracownikom udziału w szkoleniach i ćwiczeniach praktycznych. Zalecono działania „na rzecz pełnego zaewidencjonowania oraz zdigitalizowania zbiorów, co – w przypadku utraty lub zniszczenia muzealium – umożliwi identyfikację straty oraz udokumentowanie jej pochodzenia”. W czterech muzeach stwierdzono natomiast nieprawidłowości dotyczące ochrony przeciwpożarowej. Prawidłowo na ogół realizowane były działania związane z kontrolami technicznymi i utrzymaniem cennych obiektów, wykazano jednak nieprawidłowości „w zapewnieniu właściwego stanu technicznego zabytkowych obiektów” w pięciu z dziewięciu skontrolowanych muzeów.
W ocenie NIK konieczne jest „pilne opracowanie skutecznych procedur oraz wyznaczenie miejsc ewakuacji i ukrycia najcenniejszych zbiorów”. Powodem kontroli - wytłumaczono w opublikowanym na stronie internetowej NIK komunikacie - „stała się trwająca inwazja Federacji Rosyjskiej na Ukrainę. Sytuacja ta diametralnie zmieniła poziom ryzyka geopolitycznego i wymusiła weryfikację odporności polskich muzeów na najpoważniejsze zagrożenia kryzysowe”.
Podkreślono, że „na dzień zakończenia kontroli (tj. 19 grudnia 2025 r.) objęte nią podmioty nie były przygotowane od strony formalno-organizacyjnej na wypadek konfliktu zbrojnego, co – zwłaszcza w kontekście trwającej od 2022 r. inwazji Federacji Rosyjskiej na Ukrainę – NIK oceniła negatywnie”. (PAP)
pj/ dki/
