Herkulanum PAP/EPA/CIRO FUSCO
Naukowcy po raz pierwszy cyfrowo rozwinęli i w całości odczytali jeden ze zwojów papirusów z biblioteki w Herkulanum, którą zniszczył wybuchu Wezuwiusza w 79 r. Stoickie dzieło zapisane na około 22 kolumnach w języku greckim naukowcy datują na II wiek p.n.e.
Kiedy w 79 roku n.e. wybuch Wezuwiusza doprowadził do zniszczenia Pompejów, również do nieodległego miasta Herkulanum dotarł podmuch żaru, popiołu wulkanicznego i powstałego z lawy pumeksu. Żywiołom nie oparły się m.in. setki zwiniętych papirusów, trzymanych w bibliotece jednej z okazałych rzymskich willi w tym mieście.
Prowadzone w XVIII wieku wykopaliska pozwoliły odkryć ponad tysiąc całych lub częściowo zachowanych zwojów na posesji, która należała prawdopodobnie do teścia Juliusza Cezara. Czarny tusz, użyty na papirusie, który pod wpływem żaru został zmieniony i zwęglony, nie dawał się jednak odczytać. Zaś wszelkie próby rozwinięcia zwoju kończyły się jego zniszczeniem.
Sytuacja zmieniła się wraz z Vesuvius Challenge - konkursem zapoczątkowanym w 2023 przez Brenta Sealesa, eksperta komputerowego z University of Kentucky (USA), i przedstawicieli Doliny Krzemowej. Brent Seales udostępnił opracowane przez swoje laboratorium technologie obrazowania i oprogramowanie chętnym zainteresowanym odczytaniem papirusów. Pierwsi laureaci konkursu odczytali ponad 2 tys. greckich liter ze zwojów.
Kolejne badania prowadził zespół kierowany przez dr Federicę Nicolardi z Uniwersytetu Neapolitańskiego im. Fryderyka II, która nadzoruje analizę i interpretację odczytywanych tekstów starożytnych papirusów w ramach Vesuvius Challenge.
Zespół ekspertów odczytał w całości tekst zwiniętego papirusu o numerze PHerc. 1667, zamiast jedynie pojedynczych słów lub fragmentów. Wcześniejsze próby jego ręcznego rozwinięcia, w XIX wieku oraz ponownie w 1969 roku i w latach 80. XX wieku, zniszczyły jego zewnętrzne warstwy, pozostawiając jedynie zwartą wewnętrzną część o wysokości około 8 cm z pierwotnych 19–24 cm. Po wirtualnym rozwinięciu powierzchnia zapisu sięga około 1,4 metra i zawiera około 22 kolumn tekstu w języku greckim.
Jak wynika z informacji na stronie Vesuvius Challenge, odzyskany tekst jest filozoficznym traktatem o etyce. Analizy wskazują, że jest to dzieło stoickie. Koncentruje się ono na naturze ludzkiej, impulsach oraz moralnym rozwoju człowieka. W ostatniej zachowanej kolumnie pojawia się imię Arystokreona, siostrzeńca i ucznia stoika Chryzypa. Ten fakt, wraz z językiem i tematyką tekstu, pozwolił naukowcom umieścić dzieło w tradycji stoickiej i datować je na II wiek p.n.e.
Odczytując zapisy naukowcy zeskanowali zwój za pomocą promieniowania rentgenowskiego o bardzo wysokiej rozdzielczości, zrekonstruowali układ zwiniętego arkusza wewnątrz zwoju, spłaszczyli go do postaci możliwej do odczytania, a następnie wykorzystali metody uczenia maszynowego do wydobycia ledwie widocznych śladów starożytnego atramentu. W ten sposób ustanowiono też metodę, której działanie już udało się niezależnie zweryfikować. Można ją więc wykorzystywać do odczytywania kolejnych zwojów. (PAP)
ekr/ bar/
