„Szukalski. Rzeźbiarz mitu / Szukalski. The Mythshaper” – wystawa w Muzeum Polskim w Ameryce

Wystawę „Szukalski. Rzeźbiarz mitu / Szukalski. The Mythshaper” organizuje Muzeum Polskie w Ameryce (Polish Museum of America, PMA) w Chicago, we współpracy z Narodowym Instytutem Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą POLONIKA. Poświęcona zostanie ona twórczości Stanisława Szukalskiego (1893–1987) – jednego z najbardziej oryginalnych, a zarazem kontrowersyjnych wizjonerów artystycznych XX wieku.

Pochodzący z Warty, miasteczka w okolicy Sieradza Stanisław Szukalski prawie całe życie spędził w Stanach Zjednoczonych. Wyjechał tam w dzieciństwie z rodzicami, ale kilka razy przyjeżdżał do pierwszej ojczyzny – najpierw (jeszcze w okresie zaborów) na studia w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, a potem kilka razy do niepodległej Polski.
Całe życie mierzył się z brakiem zrozumienia i często był niesprawiedliwie oceniany. Przykładem takiej sytuacji był zaprojektowany przez niego w 1925 r. dla Wilna pomnik Adama Mickiewicza, w którym przedstawił narodowego wieszcza, jak karmi krwią ze swojego serca olbrzymiego orła. Projekt Stanisława Szukalskiego wybrało wprawdzie konkursowe jury, ale do jego realizacji nie doszło bo wizja artysty została uznana za zbyt awangardową.

Jeszcze więcej emocji Stanisław Szukalski wywołał podczas swojej następnej wizyty w Polsce. 12 maja 1929 r. w Pałacu Sztuki w Krakowie na wernisażu swojej wystawy wygłosił płomienną mowę, w której zaatakował całe środowisko artystyczne Krakowa i Polski - krakowską ASP nazwał wylęgarnią miernot, ostoją bezwartościowej sztuki francuskiej i przyczyną upadku sztuki polskiej. Stwierdził, „że akademię należy zamknąć, budynek sprzedać, a profesorów rozpędzić na cztery wiatry”.

Niektórym osobom nie spodobały się pojawiające się w dziełach Stanisława Szukalskiego odwołania do tradycji  prekolumbijskich, ale też do słowiańskich.

Krótki moment artystycznego (i finansowego) spełnienia nadszedł dopiero pod koniec lat trzydziestych, kiedy na zamówienie wojewody śląskiego Michała Grażyńskiego zaprojektował kilka prac, które miały podkreślać polskość Górnego Śląska i Katowic. Na ścianie gmachu Urzędów Niezespolonych (naprzeciwko Urzędu Wojewódzkiego) wykonał gigantyczną płaskorzeźbę przedstawiającą piastowskiego orła. Natychmiast po niemieckiej agresji na Polskę i zajęciu Katowic dzieło to zostało zniszczone i dopiero w ostatnich latach pojawiła się szansa na jej zrekonstruowanie. 

Organizatorzy wystawy wyjaśniają, że ich celem jest ukazanie Szukalskiego jako artysty, który wychodząc od studiów nad różnymi mitologiami i tradycjami artystycznym podjął próbę stworzenia „nowoczesnej mitologii”. Przypominają, że artysta kształtował ją poprzez rzeźby, rysunki, grafiki i fotografie, alternatywną teorię dziejów ludzkości, język czy narracje. 
„Jego twórczość wymyka się jednoznacznym klasyfikacjom, sytuując się na styku sztuki i ideologii, nauki i mitu, modernizmu i archaizacji” - podkreślają. 
Ekspozycja ukazuje Szukalskiego na tle awangardowych środowisk amerykańskich i polskich, w których funkcjonował, oraz szerszych tendencji i postaw artystycznych epoki. Zarazem proponuje reinterpretację jego dorobku z perspektywy współczesnych badań nad modernizmem, tożsamością kulturową, sztuką transnarodową, migracją, paranauką i twórczością outsiderów. Skłania również do refleksji nad rolą mitu w kulturze nowoczesnej oraz nad poszukiwaniem sensu w epoce „odczarowanego świata”.
Na wystawie można przyjrzeć się wybranym wątkom twórczości Szukalskiego. Należą do nich: „Archaiczna nowoczesność”, „Gigantomania, gigantomachia” czy „Prorok protojęzyka”.  Ekspozycji towarzyszy polsko-angielski katalog. 
Kuratorami wystawy są dr Paweł Drabarczyk vel Grabarczyk, dr Magdalena Gutowska (Instytut POLONIKA), Maria Muszkowska, Julita Siegel (PMA) 
W tekście przygotowanym z okazji wystawy napisali, że zależało im na ukazaniu artysty uwikłanego w paradoksy nowoczesności – człowieka, który próbował wypowiadać się na aktualne społecznie tematy i przezwyciężyć kryzys sensu poprzez stworzenie własnej opowieści o ambicjach uniwersalnych. 

Wystawa „Szukalski. Rzeźbiarz mitu / Szukalski. The Mythshaper” w Muzeum Polskim w Ameryce czynna ma być do 17 października 2027 r.

Dzień po zaplanowanym na piątek wernisażu w siedzibie Polish Museum of America w Chicago ma się odbyć dyskusja pt. „Szukalski. Too Dynamic to Be Ignored?” (17 października 2026 o  godz. 13:00).

Uczestnicy debaty będą chcieli odpowiedzieć m.in. na takie pytania jak: czy warto wracać do twórczości artysty, którego dorobek wciąż budzi skrajne emocje, i w jaki sposób rozmawiać o dziedzictwie, które jednocześnie fascynuje, inspiruje i niepokoi. W debacie wezmą udział kuratorzy wystawy oraz badacze zajmujący się historią sztuki, kulturą wizualną i pamięcią zbiorową.

Wśród osób i instytucji, które użyczyły dzieł na wystawę są Archives Szukalski (Glenn Bray and Lena Zwalve), Matthew Chiarello oraz Bernard Friedman. 

Patronat honorowy nad wydarzeniem objął Konsulat Generalny RP w Chicago, a patronat medialny - Tygodnik Powszechny oraz portal Dzieje.pl.

Narodowy Instytut Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą POLONIKA zajmuje się badaniem, ochroną i popularyzacją polskiego dziedzictwa kulturowego znajdującego się poza współczesnymi granicami Polski. Instytut realizuje projekty konserwatorskie, badawcze, dokumentacyjne, edukacyjne i popularyzatorskie, przywracając pamięć o miejscach, obiektach i osobach tworzących wielowątkową historię polskiej obecności na świecie.

Muzeum Polskie w Ameryce (Polish Museum of America, PMA), zostało założone w Chicago w 1935 r. i jest jedną z najstarszych i największych instytucji muzealnych poświęconych historii, sztuce i dziedzictwu Polonii w Stanach Zjednoczonych. Zbiory tej placówki obejmują dzieła sztuki, archiwalia, fotografie, dokumenty i pamiątki związane z polskim doświadczeniem emigracyjnym oraz wielowymiarową historią polskiej obecności w Ameryce. W kolekcji PMA znajdują się również dzieła Stanisława Szukalskiego, którego życie i twórczość były ściśle związane z Chicago.
PAP