Pyrzyce, 31.07.2026 r. Demontaż sowieckiego obiektu propagandowego zwanego "Pomnikiem Pamięci" w Pyrzycach. Fot. PAP/Marcin Bielecki
Ponad godzinę trwało rozbijanie betonowego monumentu w centrum Pyrzyc, upamiętniającego zdobycie miasta przez żołnierzy Armii Radzieckiej w 1945 r. Zastępca prezesa IPN Karol Polejowski podkreślił, że od 2022 r. w woj. zachodniopomorskim zdemontowano 10 „sowieckich” pomników.
Wydarzenie, które Instytut Pamięci Narodowej zapowiedział jako „demontaż sowieckiego obiektu propagandowego zwanego Pomnikiem Pamięci”, obserwowało w piątek ok. 150 mieszkańców Pyrzyc, burmistrz miasta Marzena Podzińska oraz zastępca prezesa IPN dr. hab. Karol Polejowski. Operator koparki z wielkim młotem pneumatycznym zamiast łyżki ponad godzinę kruszył betonową konstrukcję.
- To sowiecki obiekt propagandowy gloryfikujący okupantów Polski po roku 1944 – powtórzył Polejowski w rozmowie z PAP.
Przypomniał, że w 2022 r., po napaści Rosji na Ukrainę, ówczesny prezes IPN Karol Nawrocki zaapelował do samorządów, by „usuwać z polskiej przestrzeni publicznej te sowieckie pozostałości”. Zaznaczył, że przez cztery lata zdemontowano w Polsce prawie 50 pomników.
- W województwie zachodniopomorskim najwięcej, 10. Do usunięcia jest jeszcze kilka, m.in. w Międzyzdrojach. – Będę apelował o odwagę do samorządów, aby podejmować te decyzje – zapowiedział Polejowski.
Podkreślił, że usuwanie „sowieckich obiektów propagandowych” to inicjatywa IPN, ale realizowana po konsultacjach z władzami samorządowymi, za ich zgodą. Uchwałę o demontażu pomnika przy ul. Kilińskiego w Pyrzycach podjęła w lutym br. rada miejska.
Zanim rozpoczęto kruszenie i „podcinanie” masywnego cokołu, burmistrz Pyrzyc Marzena Podzińska przyznała, że pomnik, szczególnie po 1989 r., stał się symbolem sporów. - Sporów historycznych, często politycznych, ale przede wszystkim bardzo mocno podzielił naszą społeczność. I te podziały trwają do dziś – zauważyła Podzińska. - My nie możemy, jako nasza mała społeczność, dzielić się tak mocno! – zaapelowała.
Burmistrz zapowiedziała, że po planowanym remoncie ul. Kilińskiego miejsce po pomniku zyska nazwę „Skwer Niepodległości” i zbudowany zostanie tam „Pomnik Niepodległości”.
Prezes IPN: w Polsce istnieje około 60 pomników, które należy zburzyć
- Mam wielką nadzieję, że to nowe miejsce będzie łączyło. Będzie miejscem, gdzie będziemy obchodzić wszelkie uroczystości patriotyczne. Gdzie będziemy mogli oddać hołd wszystkim, którzy walczyli o wolność i niepodległość ojczyzny i tym, którzy za to ginęli – powiedziała Podzińska.
Monument w centrum Pyrzyc, przy ul. Kilińskiego, w pobliżu średniowiecznych murów obronnych, odsłonięto 21 lipca 1984 r. pod nazwą „Pomnik Bohaterów II wojny światowej”. Umieszczono pod nim tablicę z napisem: „Wieczna sława poległym bohaterom 1941–1945”. Monument miał formę betonowej ściany, z okładziną z granitowych płyt. W górnej części umieszczono płaskorzeźbę przedstawiającą głowę żołnierza w sowieckim hełmie. Konstrukcję uzupełniły trójwymiarowe, dynamiczne formy ze stali nierdzewnej. Autorem projektu był szczeciński rzeźbiarz Sławomir Lewiński.
Wiceprezes IPN zwrócił uwagę, że inicjatywę budowy nowego pomnika upamiętniającego Sowietów zrealizowano „w ponurych latach 80”, po stanie wojennym, kiedy „bardzo wielu polskich patriotów siedziało w więzieniach”.
- W Pyrzycach lokalni działacze komunistyczni, chcąc przypodobać się swoim sowieckim panom, wznoszą pomnik ku czci armii sowieckiej. To nie jest symbol wyzwolenia. To jest symbol zniewolenia. Ten wielotonowy monument miał być głazem na polskie aspiracje niepodległościowe – ocenił Polejowski.
Pyrzyce (niem. Pyritz) zostały zdobyte 2 marca 1945 r. przez oddziały 47 Armii Radzieckiej I Frontu Białoruskiego. W walkach zginęło ok. 850 żołnierzy, którzy spoczęli na cmentarzu w centrum miasta (pl. Wolności). Postawiono tam również ceglany obelisk, nazwany Pomnikiem Wdzięczności. Przy nim umieszczono tablicę z napisami w jęz. polskim i rosyjskim. „Wieczna chwała bohaterom poległym w bojach za wolność i niezawisłość Związku Radzieckiego i sprzymierzonej z nami Polski. 1941–1945”.
IPN: Pomnik Braterstwa Broni to symbol władzy Stalina nad Polską
Później szczątki poległych ekshumowano i przeniesiono na cmentarz wojskowy w Stargardzie (woj. zachodniopomorskie), a w centrum Pyrzyc na początku lat 50. XX w. wybudowano nowy obiekt propagandowy z sowiecką gwiazdą.
W latach 80. XX w. w związku z przebudową pl. Wolności ówczesne władze zdecydowały o budowie nowego monumentu, który przetrwał do 31 lipca 2026 r. Od kilkudziesięciu lat radni Pyrzyc i mieszkańcy postulowali, by pomnik przenieść lub zburzyć. W latach 90. XX w. do betonowej ściany dodano napis: „Bóg Honor Ojczyzna”.
Napis został zdemontowany przed dzisiejszym burzeniem pomnika. Ma zostać umieszczony na cmentarzu komunalnym. Natomiast głowa sowieckiego żołnierza, jak zapowiedziała burmistrz, trafi do Muzeum Ziemi Pyrzyckiej.
W komunikatach na temat demontażu sowieckich pomników szczeciński oddział IPN podkreśla, że jest to „praktyczna realizacja ustawy” z 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego. W ubiegłym roku w woj. zachodniopomorskim zburzono pomniki w Maszewie i Płotach, a w 2024 r. w Nowogardzie. (PAP)
