Artur Grottger, Bitwa, rysunek z cyklu Polonia, 1863 /Biblioteka Narodowa/wikipedia
Na terenie Wielkopolski znajduje się ponad 30 grobów wojennych – zbiorowych i indywidualnych – w których spoczywają uczestnicy powstania styczniowego z 1863 roku. Dzięki dotacjom Wojewody Wielkopolskiego samorządy dbają o ich utrzymanie i remonty.
Powstanie styczniowe rozpoczęło się 22 stycznia 1863 r. w Królestwie Polskim od ataków na rosyjskie garnizony. W trwających ponad półtora roku walkach doszło do ponad tysiąca potyczek, w których udział wzięło co najmniej 150 tys. powstańców.
156 lat temu wybuchło Powstanie Styczniowe - największy w XIX w. polski zryw narodowy
Biuro prasowe Wielkopolskiego Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu poinformowało PAP, że większość obiektów grobownictwa wojennego związanych z powstaniem styczniowym znajduje się we wschodniej części województwa wielkopolskiego, która w XIX w. wchodziła w skład zaboru rosyjskiego.
Najwięcej grobów wojennych znajduje się w powiatach konińskim – 14 – oraz słupeckim – sześć. Większość z nich zlokalizowana jest na cmentarzach, jednak co trzeci grób znajduje się na terenach leśnych lub w centrach wielkopolskich wsi, poza obrębem urządzonych nekropolii. Łącznie są to 24 groby zbiorowe i 10 indywidualnych.
Wyjątkiem jest grób w Łaszczynie koło Rawicza, który jako jedyny położony jest na obszarze dawnego zaboru pruskiego.
Dla części grobów wojennych z okresu powstania styczniowego zachowały się zapisy w parafialnych księgach metrykalnych, zawierające informacje o poległych. W większości przypadków powstańcy chowani byli jednak jako niezidentyfikowani, a tylko nielicznych rozpoznano – najczęściej przez członków najbliższej rodziny.
– Na tej podstawie możemy wyróżnić trzy główne grupy uczestników walk z lat 1863–1864. Pierwszą stanowili mieszkańcy Wielkopolski Wschodniej, czyli dawnego Kaliskiego, walczący w oddziałach formowanych i działających w pobliżu miejsc zamieszkania. Drugą byli Poznaniacy, którzy na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego, będącego wówczas częścią Prus, tworzyli ochotnicze oddziały powstańcze, a następnie nielegalnie przekraczali granicę, by walczyć z rodakami z zaboru rosyjskiego. Trzecią grupę stanowili francuscy ochotnicy zrekrutowani przez polskie środowiska patriotyczne we Francji – przekazało PAP biuro prasowe WUW.
Dominującą grupę uczestników powstania stanowili mężczyźni w wieku od 20 do 40 lat. Najstarszym znanym poległym w Wielkopolsce powstańcem był Aleksander Wasilewski, urodzony ok. 1793 r., weteran powstania listopadowego z lat 1830–1831, pochowany w grobie zbiorowym w Brdowie.
Wojewoda Wielkopolski przekazuje gminom pieniądze na remonty i utrzymanie grobów wojennych z okresu powstania styczniowego. Nasilenie działań związanych z tym zrywem nastąpiło przy okazji obchodów 160. rocznicy powstania styczniowego. Ukazała się wówczas publikacja „Polsce wolność wróć!”, zawierająca opis wszystkich znanych obiektów grobownictwa wojennego z lat 1863–1864, uzupełniona o kontekst historyczny i materiały archiwalne. Publikacja jest dostępna bezpłatnie na stronie internetowej Wielkopolskiego Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu.
– Od tego czasu obserwujemy zwiększone zainteresowanie gmin pozyskiwaniem dotacji na groby powstańców styczniowych, co przekłada się na większą liczbę sfinansowanych działań. Z naszej inicjatywy przeprowadzono kilka ważnych remontów, czego przykładem jest wymiana nagrobka na grobie powstańczym w Stawiszynie – przekazał urząd.
Na cmentarzu parafialnym w Stawiszynie znajduje się grób młynarza Józefa Borowskiego, straconego przez Rosjan za dostarczanie powstańcom koni. Pierwotnie pochowany w miejscu egzekucji, został potajemnie przeniesiony przez rodzinę na cmentarz. W 2022 r. miasto, na mocy porozumienia z Wojewodą Wielkopolskim, wymieniło stary, zniszczony nagrobek na nowy, zgodny ze wzorem grobu wojennego stosowanym w województwie wielkopolskim.
Wielkopolski Urząd Wojewódzki finansuje również badania archeologiczne w miejscach domniemanych mogił powstańczych z lat 1863–1864.
„Powstanie styczniowe. Mogiły i miejsca pamięci”
Dzięki dotacjom wojewody w ostatnich latach przeprowadzono m.in. remont grobu pułkownika Junga w Brdowie w 2024 r., generalny remont grobu powstańców styczniowych w Sławoszewie oraz renowację grobu zbiorowego w Dobrosołowie. W planach na 2026 r. są m.in. remont grobu indywidualnego w Brdowie oraz grobu zbiorowego w Bierzwiennej Długiej.
Groby wojenne i groby weteranów to dwie odrębne kategorie obiektów objętych różnymi formami ochrony państwa. Grobami wojennymi są miejsca pochówku ofiar powstań i wojen, osób poległych, pomordowanych lub zmarłych z ran i chorób. Są one nieusuwalne i zwolnione z opłat cmentarnych. Status grobu weterana nadawany jest miejscom pochówku uczestników walk, którzy zmarli w czasach pokoju. Dysponentami takich grobów pozostają rodziny pochowanych, a status ten nadaje prezes IPN.
Styczniowy zryw był najdłużej trwającym i najbardziej masowym ruchem niepodległościowym XIX wieku. Jego bilans był tragiczny – dziesiątki tysięcy poległych lub straconych przez Rosjan, zesłania na Syberię oraz konfiskaty majątków uczestników powstania. (PAP)
rpo/ dki/
