Ordery Orła Białego. Fot. PAP/Andrzej Rybczyński
Prezydent Karol Nawrocki zaproponował w piątek, by prezydentowi Ukrainy Wołodymyrowi Zełenskiemu odebrać Order Orła Białego. W ponadtrzystuletniej historii tego odznaczenia odebrano je tylko jednej osobie – na mocy decyzji sądu.
Order Orła Białego przyznał Wołodymyrowi Zełenskiemu w 2023 r. ówczesny prezydent Andrzej Duda. Deklaracja prezydenta Nawrockiego jest reakcją na ogłoszoną kilka dni temu decyzję prezydenta Ukrainy o nadaniu jednej z ukraińskich jednostek imienia Bohaterów UPA.
Order Orła Białego to najwyższe polskie odznaczenie przyznawane od ponad trzystu lat, także w pierwszym okresie zaborów. Zostało oficjalnie ustanowione w 1705 r. przez króla Augusta II Mocnego, ale po raz pierwszy nadane dwa lata wcześniej. Otrzymał je od Augusta II Mocnego Iwan Mazepa, jeden z bohaterów narodowych Ukrainy, który dążąc do jej usamodzielnienia się, do pewnego momentu służył Polsce, potem Rosji, a w końcu postawił na antyrosyjski sojusz ze Szwecją. W tym momencie znalazł się w jednym obozie politycznym z wybranym na króla Polski pod naciskiem szwedzkim Stanisławem Leszczyńskim. Kilka lat później August II Mocny odzyskał tron, ale przyznanego Mazepie odznaczenia nie odebrał.
Order Orła Białego nadał natomiast carowi Rosji Piotrowi I Wielkiemu i kilku rosyjskim generałom. Odznaczenie to otrzymało również kilku kolejnych władców Rosji, król Prus Fryderyk II Wielki (wtedy jeszcze jako następca tronu), a od ostatniego króla I Rzeczpospolitej Stanisława Augusta Poniatowskiego - kilku rosyjskich ambasadorów (faktycznie będących carskimi namiestnikami).
Order Orła Białego od Stanisława Augusta Poniatowskiego dostali również rosyjscy generałowie, którzy tłumili konfederację barską (m.in. Piotr Kreczetnikow i Aleksander Bibikow), cesarzowa Katarzyna II, jej wszechwładny zausznik Grigorij Potiomkin oraz odpowiedzialny za rzeź mieszkańców warszawskiej Pragi Aleksander Suworow. Odznaczonych Orderem Orła Białego przez Stanisława Augusta Poniatowskiego zostało też kilku targowiczan, ale w 1792 r. to samo wyróżnienie spotkało Tadeusza Kościuszkę.
Po krótkiej przerwie Order Orła Białego przyznawać zaczęto w czasach Księstwa Warszawskiego. W 1807 r. otrzymał je autor „Mazurka Dąbrowskiego” Józef Wybicki, a potem jeszcze około 10 osób, głównie urzędników szczebla ministerialnego.
W czasach Królestwa Kongresowego (od 1815 do 1830 r.) Order Orła Białego nadawali carowie, a zarazem królowie Polski – najpierw Aleksander I, a potem Mikołaj I.
Od tego pierwszego odznaczenie otrzymały m.in. osoby, które zasłużyły się w historii Polski – książę Adam Jerzy Czartoryski, generałowie Jan Henryk Dąbrowski i Józef Zajączek, a także Stanisław Staszic. Z kolei Mikołaj I nadał ten order metropolicie warszawskiemu Janowi Pawłowi Woroniczowi.
Sam car Aleksander I odznaczył też m.in. siebie i swojego brata - Wielkiego Księcia Konstantego. Orła Białego dostali od niego również osławiony z powodu antypolskich represji Nikołaj Nowosilcow. Szeroki gest przy nadawaniu orderu miał również Mikołaj I - dostali go od niego późniejszy cesarz Wilhelm I oraz generałowie Iwan Dybicz i Iwan Paskiewicz (jeszcze przed rozprawą z powstańcami listopadowymi).
Potem aż do odzyskania przez Polskę niepodległości orderu nie przyznawano. W II RP Orła Białego kilka razy częściej od Polaków odebrali cudzoziemcy. Wśród 24 obywateli polskich, którym nadano to odznaczenie, był - w 1921 r. - Wincenty Witos. Jemu jedynemu w 1932 r. Orła Białego odebrano, ale w 1939 r., już po klęsce wrześniowej, zwrócono. Witos utracił odznaczenie w konsekwencji wyroku sądowego w tzw. procesie brzeskim. Razem z przywódcą PSL-u na ławie oskarżonych zasiedli przeciwnicy autokratycznych rządów sanacji. Kilka tygodni po klęsce wrześniowej, gdy czołowi przedstawiciele sanacji opuścili Polskę przez granicę w Zaleszczykach, Witos, który pozostał w okupowanym przez Niemców kraju, odzyskał order. Stało się to na mocy dekretu, który wydał pierwszy prezydent RP na uchodźstwie Władysław Raczkiewicz.
Order Orła Białego Wincentego Witosa trafił do muzeum w Tarnowie
Wśród 88 cudzoziemców, którzy w czasach II RP zostali odznaczeni Orderem Orła Białego, byli włoski dyktator Benito Mussolini, szef włoskiej dyplomacji Galeazzo Ciano, abp Achille Ratti (wybrany później na papieża – Piusa XI) oraz francuscy politycy i wojskowi. W tym gronie znaleźli się Georges Clemenceau, Ferdinand Foch, Joseph Joffre oraz Philippe Pétain. Ten ostatni z chlubną kartą zapisaną podczas I wojny światowej i splamiony później kolaboracją z hitlerowskimi Niemcami. Większość obcokrajowców odznaczonych w czasie II RP Orderem Orła Białego stała na czele swoich państw. Byli monarchami, premierami i prezydentami. Z tego tytułu, a pomimo napiętych stosunków politycznych z Pragą Order Orła Białego dostał też nazywany ojcem czechosłowackiej niepodległości Tomáš Masaryk.
W PRL-u Orderu Orła Białego nie przyznawano. Nadawali go za to prezydenci RP na uchodźstwie. Ostatni z nich – Ryszard Kaczorowski - przekazał insygnia swojej władzy wybranemu w 1990 r. Lechowi Wałęsie.
Pierwszą osobą, która odznaczona została Orderem Orła Białego w III RP, był w 1993 r. papież Jan Paweł II. Prezydent Lech Wałęsa nadał to odznaczenie również m.in. ludziom ze świata kultury, a także politykom i wojskowym zasłużonym w walce o niepodległość i suwerenność, w tym także działaczom demokratycznej opozycji z czasów PRL-u. Otrzymali je np. Witold Lutosławski, Czesław Miłosz, Jerzy Turowicz, Aleksander Gieysztor, Władysław Bartoszewski, Tadeusz Mazowiecki, Jan Nowak-Jeziorański, Zbigniew Brzeziński, a pośmiertnie generałowie Władysław Anders, Tadeusz Bór-Komorowski, Leopold Okulicki, Kazimierz Sosnkowski, Stefan Rowecki, prymas Stefan Wyszyński i siedem innych osób.
Wśród 68 osób, którym Order Orła Białego nadał prezydent Aleksander Kwaśniewski, byli: Marek Edelman, Jacek Kuroń, Bronisław Geremek, Irena Sendlerowa, Krzysztof Penderecki, Leszek Balcerowicz, Józef Tischner, Gustaw Herling-Grudziński, Stanisław Lem, a pośmiertnie zostali przez niego uhonorowani np. Wojciech Korfanty, Eugeniusz Kwiatkowski i Zbigniew Herbert. Wdowa po poecie odmówiła jednak przyjęcia tego odznaczenia, zgodziła się dopiero wtedy, gdy prezydentem RP został Lech Kaczyński.
On sam w ciągu swojej przerwanej katastrofą smoleńską kadencji nadał Order Orła Białego takim osobom jak Anna Walentynowicz, Jan Olszewski, Andrzej Gwiazda, Zbigniew Religa i prymas Józef Glemp.
Następny prezydent, Bronisław Komorowski, nadał Order Orła Białego m.in.: Jerzemu Buzkowi, Adamowi Strzemboszowi, Hannie Suchockiej, Janowi Krzysztofowi Bieleckiemu, Zbigniewowi Romaszewskiemu, Wisławie Szymborskiej, Andrzejowi Wajdzie, Wojciechowi Kilarowi i Adamowi Michnikowi.
Prezydent uhonorował pośmiertnie Orderem Orła Białego ponad 20 wybitnych Polaków
Najwięcej najwyższych polskich odznaczeń - 108, w tym dla 36 osób pośmiertnie - nadał w ciągu swoich dwóch kadencji prezydent Andrzej Duda. Z okazji setnej rocznicy odzyskania niepodległości odznaczenie nadano takim osobom jak abp Antoni Baraniak, Ignacy Daszyński, Roman Dmowski, Janusz Korczak, Kornel Makuszyński, Jędrzej Moraczewski, Maciej Rataj, Władysław Reymont, Maria Skłodowska-Curie, gen. Stanisław Sosabowski, Karol Szymanowski, Stefan Żeromski.
Prezydent Duda odznaczył Szewacha Weissa Orderem Orła Białego
W 2023 r. Orderem Orła Białego został przez prezydenta Dudę odznaczony Wołodymyr Zełenski.
Jednym z kilku najnowszych kawalerów Orderu Orła Białego jest Andrzej Poczobut - działacz i dziennikarz przetrzymywany przez kilka lat w kolonii karnej na Białorusi. Odznaczenie to odebrał z rąk prezydenta Karola Nawrockiego 3 maja 2026 r., kilka dni po swoim uwolnieniu. (PAP)
jkrz/ miś/
