Historia jednej fotografii z Bazy Zdjęć PAP: Warszawa skapitulowała 28 września 1939 r.

Od początku agresji 1 września 1939 r. głównym celem niemieckich operacji była Warszawa. Bombardowana początkowo przez Luftwaffe, 8 września znalazła się w zasięgu wojsk lądowych. Niemcy chcieli zająć polską stolicę z marszu, ale Wehrmacht natrafił na zacięty opór. Obrońcy wykopali rowy przeciwczołgowe i zbudowali barykady, które służyły za szańce dla polskich żołnierzy.

Obroną Warszawy dowodził gen. Walerian Czuma, choć formalnie taką funkcję sprawował gen. Juliusz Rómmel. Sytuację obrońców przejściowo poprawiło polskie kontruderzenie nad Bzurą, ale miasto stale było bombardowane przez lotnictwo i ostrzeliwane przez artylerię.

Od inwazji Armii Czerwonej 17 września i rozbicia większości polskich jednostek nad Bzurą (16-18 września) broniące stolicy polskie oddziały nie miały już szans na odsiecz. Brakowało amunicji i środków opatrunkowych, a do podjęcia decyzji o kapitulacji wojskowych przymusiła świadomość, że w tragicznym położeniu - często w zbombardowanych i płonących domach, bez bieżącej wody i żywności znalazła się ludność cywilna.

27 września gen. Juliusz Rómmel, dowódca Armii Warszawy, podjął decyzję o kapitulacji.

W odezwie z 27 września 1939 r., podpisanej przez gen. Rómmla i rozklejanej w mieście na murach, napisano: „Wypełniając zadanie obrony Warszawy, nie zostaliśmy ani przez chwilę pobici. Cierpienia związane z wojną spadły jednak na bohaterską ludność stolicy. Olbrzymie zniszczenie, jakiemu uległa Warszawa, zwłaszcza w czasie bombardowania 25 września, brak wody, światła, żywności oraz brak amunicji dla walczących oddziałów, zmusiły mnie do powzięcia decyzji, której celem jest przerwanie męczarni ludności cywilnej stolicy. Dlatego też, jakkolwiek z ciężkim sercem, postanowiłem rozpocząć z nieprzyjacielem pertraktacje, które by położyły kres dalszej walce".

Dowodem na to, że upadek stolicy nie oznacza końca walki była podjęta tego samego dnia decyzja o utworzeniu ogólnopolskiej organizacji konspiracyjnej, której kierownictwo powierzono gen. Michałowi Tokarzewskiemu-Karaszewiczowi. Otrzymała ona nazwę „Służba Zwycięstwu Polski". Wielu oficerów zdecydowało, że nie pójdzie do niewoli i włączy się w działania konspiracyjne.  

Akt kapitulacji Warszawy został podpisany 28 września 1939 r. w fabryce Skody na Rakowcu przez gen. Tadeusza Kutrzebę (zastępcę dowódcy Armii Warszawa) i niemieckiego gen. Johannesa Blaskowitza dowodzącego wojskami atakującymi miasto.

Na mocy postanowień tego układu polscy podoficerowie i szeregowcy, po krótkim pobycie w niewoli, mieli zostać zwolnieni do domów. W obozach jenieckich mieli zostać osadzeni wyłącznie oficerowie, na honorowych warunkach. Uzgodniono również wiele kwestii administracyjno-gospodarczych związanych z przejęciem władzy w mieście przez Niemców. Kolejne miesiące pokazały, że okupant nie wywiązał się w pełni z podpisanych ustaleń aktu kapitulacji.  

Z pomocą Ryszarda Mączewskiego z działu Ikonografii i Fotografii Muzeum Powstania Warszawskiego udało się ustalić, że na prezentowanej fotografii, wykonanej prawdopodobnie 27 września 1939 r., widać ul. Ordynacką od skrzyżowania z ul. Kopernika w kierunku Konserwatorium Muzycznego przy Okólniku. Gmach tej uczelni można dostrzec w głębi. W pobliżu - przy ul. Kopernika 28 - swoją pracownię miał Sylwester Braun „Kris", który zasłynął głównie z powodu zdjęć wykonanych podczas Powstania Warszawskiego. Nie ma jednak pewności, czy zrobił też prezentowane tutaj zdjęcie z końca września 1939 r. 

Fotografię można zobaczyć tu: https://skroc.pl/yX6C8Po

Subskrybenci serwisu PAP mogą pobrać tę fotografię bezpłatnie do zilustrowania tego tekstu.

Między 29 września a 2 października obrońcy Warszawy składali broń i opuszczali miasto. Jednocześnie do Warszawy wchodziły jednostki Wehrmachtu. Po wkroczeniu do stolicy Niemcy opublikowali rozporządzenie o nowych przepisach, m.in.: urzędnicy mieli pozostać na swoich stanowiskach, wszelkie akty sabotażu lub oporu karane były śmiercią, ludność cywilna miała zdać wszelkiego rodzaju broń palną, a także zamknięto wszelkie lokale serwujące alkohol.       

Po wkroczeniu do Warszawy Niemcy rozpoczęli intensywne przygotowania do defilady zwycięstwa. 5 października przyleciał do Warszawy Adolf Hitler i z trybuny przyjmował paradę wojsk niemieckich, która szła ulicami Warszawy. Polski ruch oporu przygotował wówczas zamach na wodza III Rzeszy. Ładunki wybuchowe o dużej mocy umieszczono na skrzyżowaniu Alei Jerozolimskich i Nowego Światu. Miały one zostać zdetonowane w momencie przejazdu Hitlera. Nie doszło jednak do tego, ponieważ władze konspiracyjne obawiały się dużej skali represji niemieckich, które skierowane byłyby przeciwko ludności cywilnej.  

Ślady ostatnich walk w obronie Warszawy w 1939 r. można jeszcze znaleźć w kilku miejscach stolicy, np. na ul. Francuskiej 4, niedaleko której znajdowała się barykada broniona przez żołnierzy 21. pułku piechoty im. Dzieci Warszawy, 336. pułk piechoty i 21. pułk ułanów nadwiślańskich. Na ogrodzeniu tej posesji widać liczne przestrzeliny z września 1939 r.     

Archiwum fotograficzne Polskiej Agencji Prasowej liczy około 20 milionów zdjęć i wciąż wzbogaca się o nowe kolekcje. Jego zasoby sięgają lat 20. XX wieku i stanowią ważną część dziedzictwa narodowego. Zatrzymane w kadrach obrazy rejestrują każdy aspekt życia społecznego, politycznego, gospodarczego, kulturalnego i religijnego na przestrzeni ostatnich 100 lat.

Profesjonalna digitalizacja zasobów fotograficznych PAP umożliwia szeroki do nich dostęp przez stronę PAP (https://fotobaza.pap.pl/). Nad prawidłową identyfikacją oraz szczegółowym opisem zdjęć pracuje zespół specjalistów, przeglądając materiały źródłowe w czytelniach i archiwach. Klienci są na bieżąco informowani o nowych zdjęciach w Bazie Fotograficznej PAP.

Tomasz Szczerbicki (PAP)

szt/ miś/