Dawne mieszkanie Józefa Piłsudskiego w Łodzi. Fot. PAP
Łódzki epizod Józefa Piłsudskiego wciąż pozostaje mało znaną kartą w jego drodze do roli naczelnika państwa. W mieszkaniu przy ul. Wschodniej, gdzie z żoną Marią prowadził tajną drukarnię, działa dziś muzeum „Bibuła”. Wystawa ukazuje historię podziemnego druku jako narzędzia walki o niepodległość.
Placówka, która jest oddziałem Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, mieści się na pierwszym piętrze kamienicy przy ul. Wschodniej 19. W tym lokalu jesienią 1899 roku Józef Piłsudski wraz z żoną Marią zamieszkał i zorganizował tajną drukarnię pisma Polskiej Partii Socjalistycznej „Robotnik”.
Jak podkreśliła Anna Łagodzińska-Pietras, kierowniczka „Bibuły” – Tajnej Drukarni Józefa i Marii Piłsudskich, łódzki epizod wykracza poza powszechne wyobrażenia o marszałku.
– Wciąż mało osób wie o tym, że walka Józefa Piłsudskiego o niepodległość nie rozpoczęła się w Legionach Polskich, lecz dużo wcześniej. Już pod koniec XIX wieku, po powrocie z zesłania na Syberię, ukształtowała się jego koncepcja walki słowem. I tę walkę wprowadzał w życie właśnie tutaj, w Łodzi, gdzie zorganizował tajną drukarnię PPS, w której Piłsudscy pracowali przy redagowaniu, powielaniu i dystrybucji „Robotnika” – powiedziała PAP.
Wybór lokalu w ruchliwym centrum Łodzi był przemyślanym planem konspiracyjnym. Mieszczący się piętro niżej skład bawełny i pończoch skutecznie zagłuszał bowiem hałas pracującej ręcznej maszyny drukarskiej zwanej „bostonką”.
Wydawany nielegalnie w zaborze rosyjskim „Robotnik” odgrywał ważną rolę w uświadamianiu politycznym i budzeniu ducha niepodległościowego. Zgodnie z ówczesnym profilem partii krzewił w środowisku robotniczym postawy socjalistyczno-niepodległościowe. Słowa kierowane przez Piłsudskiego trafiały do pracowników łódzkich fabryk oraz były kolportowane w innych miastach i wsiach historycznych ziem polskich – nawet do tych osób, które same nie potrafiły czytać, ale artykuły były im odczytywane na głos.
Dawne mieszkanie Piłsudskich, którzy w związku z działalnością konspiracyjną funkcjonowali w Łodzi pod przybranym nazwiskiem Dąbrowscy, zachowało swój autentyczny, kameralny charakter. W zrekonstruowanych wnętrzach pięciopokojowego lokalu historyczna przestrzeń przeplata się z domową atmosferą.
– Wejście do nas prowadzi przez zwykłą klatkę schodową, mijamy mieszkania sąsiadów, a więc już od otwarcia drzwi możemy poczuć się jak w domu. Jesteśmy w drukarni do mieszkania, mieszkaniu do zwiedzania – tak lubimy mówić o tym miejscu – wyjaśniła Łagodzińska-Pietras.
Muzeum łączy tradycyjnie zrekonstruowane wnętrza, które odtwarzają układ dawnej ekspozycji z lat 1938–1939 z nowoczesną technologią. Kulisy tajnej działalności odwiedzający odkrywają za pomocą tabletów i słuchawek, korzystając z rozszerzonej rzeczywistości (AR). W pokojach mogą oglądać unikatowe eksponaty: replikę „bostonki”, czyli niedużej, ręcznej żeliwnej prasy drukarskiej, autentyczne wydania „Robotnika” oraz bogaty zbiór portretów i zdjęć przedstawiających Piłsudskiego z żoną Marią. Uwagę zwraca też podarowany mu wizerunek Romualda Traugutta, a także figurka bóstwa wojny, w której ukrywał klucz do szafy z maszyną drukarską.
– Multimedialna opowieść w technologii AR została zaprojektowana tak, aby zwiedzający chciał odkrywać i poznawać historię punkt po punkcie. Trochę tak jak podczas oglądania serialu – odcinek po odcinku. I taka właśnie jest ta nasza opowieść. Mamy tu więc połączenie dwóch rzeczywistości: klasycznego muzeum i warstwy multimedialnej, które wspaniale się dopełniają – zaznaczyła Łagodzińska-Pietras.
Kierowniczka „Bibuły” podkreśliła przy tym, że prezentowana historia ma być pretekstem do rozważań na temat wartości słowa, walki słowem, a także mowy nienawiści, hejtu, fake newsów i wielkiej odpowiedzialności za słowa.
Mimo zachowania najwyższej ostrożności tajna drukarnia w Łodzi funkcjonowała zaledwie kilka miesięcy. W nocy z 21 na 22 lutego 1900 r. Piłsudscy zostali aresztowani. Początkowo zostali osadzeni w więzieniu carskim przy ul. Gdańskiej (ówczesna ul. Długa). Następnie z Łodzi trafili do osławionego X Pawilonu w warszawskiej Cytadeli, skąd Piłsudski po symulowaniu choroby psychicznej trafił do szpitala w Petersburgu, z którego brawurowo uciekł w maju 1901 roku. Wydarzenie to przeszło do historii jako katastrofa łódzka i odegrało istotną rolę w kształtowaniu legendy Piłsudskiego.
– Okres 1899–1900, kiedy Józef Piłsudski mieszkał w Łodzi i działał na rzecz PPS-u, był ważny z kilku powodów. Przyszły marszałek przecierał szlaki i podejmował pierwsze działania mające na celu odzyskanie niepodległości. Wcielał wówczas w życie koncepcję walki słowem oraz ideę narodową, gromadząc społeczeństwo wokół dążenia do zbudowania niepodległego państwa – zaznaczyła Łagodzińska-Pietras.
„Bibułę” – Tajną Drukarnię Józefa i Marii Piłsudskich można zwiedzać od środy do niedzieli.
Bartłomiej Pawlak (PAP)
bap/ miś/
